Ноябрь 14-те, амгы үеде кадык камгалалының кол айтырыгларын бирээзин сагындырып турар хүн - Бүгү-делегейниң диабетке удур хүннү демдеглеп турар. Ноябрь 14-те канад эмчи болгаш физиолог Фредерик Бантингтиң төрүттүнген хүнү, ол коллегазы Чарльз Бест-биле кады 1922 чылда инсулинни тыпкаш, медицинада чаа ажыдыышкынны кылган. КНО-нуң Чиңгине Ассамблеязының шиитпири-биле 2007 чылдан эгелеп бо хүннү ооң удуртулгазы-биле демдеглеп эгелээн.
Бо хүннүң кол сорулгазы – чигир аарыгларының, ооң хевирлериниң, шинчилээр, эмнээр болгаш профилактика аргаларының дугайында билигни калбаа-биле нептередир. Бо хүн күрүнениң, эмчи ниитилелиниң болгаш кижилерниң күжениишкиннерин каттыштырып, бо аарыг-биле холбашкан айтырыгларны шиитпирлээр сорулгалыг.
Тыва Республикада чигир аарыгларынга удур демиселди системалыг чорудуп турар. Республиканың 1 дугаар эмнелгезиниң 21 оруннуг эндокринология салбырында стационарлыг эмнээшкинни берип турар. Аарыг кижилер бедик технологиялыг эмчи дузазын, ооң иштинде инсулин салыр деригни ап турар.
Тыва Республиканың Кадык камгалал яамызы аарыг-биле демиселдиң, ооң иштинде инфраструктураны хөгжүдерин боттандырып, «диабетке удур школаларга» аарыг кижилерни өөредип, хоочураарын болдурбазының база специалистерни деткиириниң элээн каш хемчеглерин чорудуп турар. 2026-2030 чылдарда чигир диабеди-биле демисежириниң регионалдыг программазын бо чылдың август айда бадылаан.
Программаның кол сорулгалары – аарыгны эрте чадазында илередири, аарыг кижиниң байдалын доктаамал хайгаарап көөрү болгаш аарыгның нарыыдаарын болдурбазы болур. Бо ажыл «Узун болгаш идепкейлиг назын» деп национал төлевилел-биле чоруп турар.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның чарлыы-биле эгелээн, амгы программаның үндезини эрткен 2024–2025 чылдарның программазында салдынган дээрзин демдеглээри чугула. Эрткен үениң дургузунда үре-түңнелдиг доктаамал ажыл тургустунган.
Бөгүнде аарыг кижилер республиканың эндокринология төвүнде, Кызылдың болгаш кожууннарның 10 тускай кабинеттеринде, диабет ретинопатиязы болгаш лазерлиг эмнээшкин база «Диабеттиг бут» өрээлдеринде эмнедип турар.
Регионалдыг кадык камгалал системазы 2030 чылга чедир доктаамал хайгааралга алыр чигир аарыглыг аарыг кижилерниң үлүүн 94 хуу чедир көвүдедир, а чыл төнчүзүнге чедир гликированный гемоглобинниң деңнели эвээш аарыг кижилер үлүүн 7,0 хуу азы оон эвээш гликированный гемоглобинниң аарыг кижилерниң лабораторлуг шинчилелдерин 60 хуу чедир көвүдедир сорулгалыг.