Тываның Чазааның Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар база өөредилге сайыды Алексей Сазан-оолдуң удуртуп эрттирген ведомстволар аразының ажылчын бөлүүнүң хуралынга республиканың эртемденнериниң болгаш специалистериниң киржилгези-биле ажылдап кылган дөрт чаа аян-чорук кокпаларын таныштырган.
Россияның Президентизи Владимир Путинниң чарлаан Эртем болгаш технологиялар декадазының күүселдези езугаар ол маршруттар тургустунган. Турларның төлевилелдерин таныштырган соонда, Россияның Өөредилге болгаш эртем яамызынче бадылаар кылдыр киирген.
Республиканың Өөредилге яамызының эртем килдизиниң начальниги Ольга Монгуш ол угланыышкынны хөгжүлдериниң түңнелдерин таныштырган. 2026 чылдың октябрьда Москвага болуп эрткен Бүгү-российжи эртем-нептерелдиг туризм форумунга таныштырган беш регионалдыг тергиин практикалар санынче Тываның арга-дуржулгазы кирген. Маршруттарны тургузарынга эртемденнерниң дорт киришкени тыва төлевилелдиң бир онзагай чүүлү: олар төлевилелдерниң авторлары болуп шинчилелдериниң түңнелдерин туристерге таныштырар.
Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институду биле Россияның Эртемнер академиязының Сибирь салбырының Тываның бойдус курлавырларын комплекстиг шиңгээдир институттуң специалистериниң «Алдын ном» автономнуг коммерцияга хамаарышпас организациязы-биле кады ажылдап кылганы, бадыткаттынган ийи маршруду 2026 чылда Тывада ажылдап эгелээн. Республиканың байлак эртем, төөгү болгаш бойдус онзагайларын ажыткан ам-даа дөрт маршрутту хуралдың киржикчилеринге таныштырган.
Тываның күрүне университединиң улуг башкызы Минчимаа Ондарның бараалгатканы «ТывКУ-да эртем делегейи» маршрут аалчыларга Тываның археологтуг болгаш төөгү шинчилелдериниң төөгүзүн, эртем ажыдыышкыннарын болгаш теорияларын, ол ышкаш ат-сураглыг совет, орус, тыва эртемденнерниң ажылдары-биле таныштырар.
Биосферлиг шинчилелдер болгаш технологиялар төвүнүң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, географтыг эртемнерниң кандидады Татьяна Прудникова «Черби-Тапсы(Үстүү Енисей). Геологтуг үелер таварыштыр аян-чорук» маршрутту таныштырган. Аян-чоруктуң киржикчилери скиф-саак үезиниң бурунгу суурларын болгаш базырыктарын, суггат арыктарын болгаш Тываның девискээриниң хевирлеттинеринге бурунгу үе-чадалар-биле холбашкан девон үезиниң геологтуг объектилерин база кызыл чыдыннар шыгжамырларын көөр аргалыг болган.
Тываның эмчи-социал айтырыглар болгаш удуртулга талазы-биле эртем-шинчилел институдунуң кол эртем ажылдакчызы, Тываның алдарлыг эртемдени, химиктиг эртемнерниң кандидады Кара-кыс Аракчаа «Аржааннар – Тываның эмнээр хүрээлели» маршрутту таныштырган. Бо программада бойдустуң эм аржааннарынче чедерин, хову байдалында ажыглаар херекселдер-биле шинчилелдерни эрттирерин, аржааннаарының езу-чаңчылдары-биле таныштырарын, ооң девискээрлериниң экологтуг арыглаашкынын киирген.
Алдан-Маадыр аттыг Национал музейниң «Хааннар шынаазы» салбырының эргелекчизи Ай-Херел Сарыглар «Тываның Хааннарының шынаазы: скифтер делегейинче аян-чорук» деп аттыг база бир маршрутту таныштырган. Ол музейниң «Хааннар шынаазының эртинези» экспозициязы-биле археологтуг тураскаалдарны холбап таныштырган. Скиф үезиниң болгаш бурунгу көшкүн чоннарның төөгүзүн эртемге үндезилээн тайылбыр, тускай информация модульдарын, шынарлыг логистиканы ажыглааны ханы билип алырынга дузалаар.
«Бо чаа маршруттар кайгамчык эртем объектилеринче болгаш амгы үениң шинчилээшкинниг практикаларынче кирер арганы хөй кижилерге ажыдып, Тывага эртем-чырыыдышкынныг туризмниң моон соңгааргы хөгжүлдезинге күштүг идигни бээри чугаажок. Республиканың хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу база идепкейжи чоруу дээш хүндүлүг эртемденнерге улуу-биле өөрүп четтирдим» - деп, Алексей Сазан-оол хуралды түңнеп тура, демдеглээн.