Тываның Чазаанга 2026 чылда өрт сезонунуң түңнелдерин үндүрген. Арга-арыг болгаш бойдус ажыглал сайыдының хүлээлгезин күүседип турар Григорий Ондар регионалдыг адыр албанының системалыг ажылының база тыптып келген өрттерже үе шаанда үнгениниң түңнелинде, эрткен чылга деңнээрге арга-арыг өрттериниң байдалы элээн экижип келгенин чазактың аппарат хуралынга илеткээн. Албан езузу-биле марттың 31-ден октябрь 15-ке чедир үргүлчүлээн өрт айыылының сезонунда шупту кол көргүзүглер элээн эвээжээн. Тываның арга-арыгларында өртке удур айыыл чок чоруктуң ниити чогумчалыг байдалын чылдың түңнелдери бадыткаан.
Чыл эгезинден тура республиканың арга-арыг фондузунда 6157,85 гектар ниити шөлдүг 82 арга-арыг өрттери болганы бүрүткеттинген. 2025 чылгга деңнээрге, өрттерниң саны 2,2 катап кызырылган, а өртке алыскан девискээрниң шөлү үш катап эвээжээн. Бо сан-чурагайлар арга-арыгже киреринге кызыгаарлаашкыннар, мониторинг болгаш профилактика хемчеглериниң үре-түңнелдиин көргүскен. Тываның чазааның кииргени өртке удур айыыл чок чоруктуң тускай чуруму апрель 15-тен октябрь 8-ке чедир регионга күштүг турган болгаш, ол 8 катап узаттынган.
Арга-арыг өрттериниң шөлүн чылдың-на эвээжедири-биле федералдыг тускай сорулгалыг көргүзүгнү чедип алыры кол чедиишкин болган. Херек кырында 6157,85 гектар чедирген көргүзүг – ортумак российжи 11683,37 га шөлден ийи катап эвээш. 2026 чылда Тываның арга-арыгларынга өрттерниң чедирген ниити когаралы ооң мурнунда чылга деңнээрге 9 катап эвээш. Өрттерниң хемчээлиниң кызырылганы болгаш оларны дүрген илередип турары-биле, экономиктиг чкаражаның эвээжээни, аразында дорт харылзаалыг.
Ооң-биле чергелештир өрт албан черлериниң мурнунда дүрген хөделип үнерин экижидер айтырыг база бар. Баштайгы хүннүң дургузунда өжүртүнген өрттер үлүүнде тускай көргүзүг 2026 чылда күүсеттинмээн: 63 хууну планнаан турбуже, херек кырында ол 52 хуу болган. Республика девискээриниң барык 82 хуузу даглыг черлерден тургустунган берге географтыг туружу – кол чылдагаан болуп арткан. Тайга баштарынга дүшкен чаңныктардан үнген өрттерже техника чедип шыдавас болганындан, ону үе шаанда өжүрери нарын.
Тускай камгалалдыг бойдус девискээрлеринде база чамдык бергедээшкиннер тыптып келген. «Убсунур ыйгылаажы» заповедникке чүгле ийи өрт демдеглеттинген, эрткен чылга деңнээрге бүдүн чартык катап эвээш болза-даа, оларның ниити шөлү 2025 чылда 4 гектар турганындан бо чылын 77 гектар чедир улгаткан. Бо айтырыг камгалалдыг черлерниң камгалалынче онза кичээнгейни негеп турар.
Эрткен чылда ышкаш, арга-арыг өрттериниң кол чылдагааннары – кижилерниң буруузундан (бүгү өрттерниң 49 хуузу) база кургаг чаңныктардан (45 хуузу) болган. Майның 4-тен 12-ге чедир регионалдыг онза байдалды чарлаан турган. Ол үеде республика девискээринге 4183 га шөлдүг 10 арга-арыг өрттери хып турган. Сүт-Хөл, Улуг-Хем, Бай-Тайга, Тере-Хөл кожууннарда муниципалдыг онза байдалды чарлаан. Тывада өрттер өжүрерин күштелдирер дээш, Ми-8 вертолетту хаара туткан, кожа-хелбээ регионнардан, ооң иштинде Хакасия биле Красноярск крайдан 171 специалистер регионнар аразының хөделиишкин планы езугаар Тывага ажылдаан. Оон аңгыда Тывадан 1299 эки турачы өртчүлер каттыжып кирген.
Чурттакчы чон-биле улуг хемчээлдиг профилактиктиг ажыл байдалды экижидеринге салдарлыг болган. Хову-шөлдерде кургаг сигеннерни өрттеткенинден улаштыр ооң нептереп өөскүүрүн болдурбазы-биле, арат ажыл-агыйлары-биле 726 керээни чарган. Чыл эгезинден 96 ажык кичээлдер болгаш 3600 ажыг беседалар болгаш лекцияларны эрттирген, 13 муң хире хуудустарны тараткан, социал четкилерде болгаш медиа чепсектеринге 900 ажыг тайылбырлыг медээлер парлаттынган.
Арга-арыг яамызындан арга-арыг инспекторлары 2,1 муң арга-арыг хайгааралын чоруткан, ооң түңнелинде арга-арыг хоойлужудулгазын хажытканы дээш 49 административтиг херекти оттуруп, 2,4 млн рубль түңүнге торгаалды онаап, арга-арыг өрттеринге буруулуг кижилерни илередири-биле Тывада Россияның ОБЯ-зынче 82 билдириишкинни киирген.
Арга-арыг болгаш бойдус курлавырлар яамызының келир чылда тодаргай сорулгаларын айыткан. 2027 чылда өрттерниң шөлүн 10848,84 га чедир кызырып, баштайгы хонуунда өжүртүнген өрттер үлүүн 69 хуу чедир көвүдедир план салдынган. Көдээ ажыл-агый шөлдерин өрттедип болбас дугайында чон ортузунга информастыг-тайылбыр ажылынче кичээнгейни күштелдирер.
2027 чылдың апрель 20-ге чедир, хар эрип каарга, арга-арыг чоогу черлерни кургаг оът-сигенден болгаш боктардан арыглап аштаарын муниципалдыг тургузуглар удуртукчуларга сүмелээн. Ол ышкаш бюджетти хевирлеп тура, өрт сезонунга техника белеткелинче, эки турачы өртчүлерни тускай идик-хеп болгаш дериг-херекселдер-биле чепсеглээринге акша-хөреңгини тускайлаар даалганы берген.