Бо хүннерде Москвага «Билиг» российжи ниитилелдиң организастааны школа музейлериниң бүгү-российжи мөөрейиниң түңнел кезээ эртип, ооң соонда тиилекчилерге шаңнал-макталдарны тывыскан. Тиилекчилерниң аразынче Тыва Республиканың школазы база кирген. Ол бодунуң делгелгелерин сайзырадып, чаартыр дериг-херекселди алыр. Мөөрейни Россияның Президентизи Владимир Путинниң даалгазы-биле РФ-тиң чырыдыышкын яамызы деткип эрттирген.
Тес-Хем кожууннуң Берт-Даг школазы төөгү-чурт-шинчилел музейин таныштырып, «Эң эки музей практиказы» деп тускай номинацияга тиилээн. 1991 чылда үндезилеттинген музейде этнография, бойдус, төөгү болгаш дайынчы алдар залдары бар. Ында бүрүн дериттинген өгнү, тыва хөгжүм херекселдерин, тыва шоочалар чыындызын, аңнаар дериг-херекселдерни, Кожагар-Даш деп черниң хоолгазын, оваа хевирин, куштар дүрзүлерин база кадырган үнүштерни делгээн. Совет Эвилелиниң Маадыры Ч. Н. Хомушкуга, тылдың ишчизи Д. Д. Намзырайга болгаш сумунуң мурнакчы малчыннарынга тураскааткан аңгы булуңнарны дерээн. Музейниң идепкейжилери төөгүнү эки билир кижилер-биле ужуражып, Хараалыг-Хем деп черде петроглифтерни шинчилеп, аът челинден чеъп эжеринге мастер-класстарны эрттирип, Шагаа байырлалынга тураскааткан байырлыг хемчеглерни эрттирип турар.
Байырлыг хемчег үезинде, «Билиг» российжи ниитилелдиң чиңгине директорунуң лекция-методиктиг ажыл-чорудулга талазы-биле оралакчызы Саркис Гюласарян, «Юнармия» шимчээшкининиң чиңгине штавының начальнигиниң оралакчызы Заурбек Басити, Уруглар, өг-бүле болгаш кижизидилге ажылын шинчилээр институттуң музейлиг педагогика төвүнүң удуртукчузу, Россия Федерациязының өөредилге адырының хүндүлүг ажылдакчызы Елена Слесаренко мөөрейниң тиилекчилеринге шаңналдарны тывыскан. Мөөрейниң тиилекчилери боттарының музейлерин болгаш делгелгелерин сайзырадып база чаартырынга дериг-херекселди алыр. Шаңнал фондузу ниитизи-биле 35 млн рубль болган.
«Бүгү-российжи школачы музейлер мөөрейи киржикчилеринге моон-даа соңгаар хөгжүүрүнге деткимчени көргүзүп, оларның арга-дуржулгазын бүгү чуртта коллегаларынга дамчыдары «Билиг» ниитилелинге чугула. Тиилекчилерниң бодалдарын боттандырарынга, делгелгелерин чаартырынга, эртем-шинчилел ажылынче хөй өөреникчилерни хаара тударынга бо шаңнал дузалаар болзун!» - деп, «Билиг» российжи ниитилелдиң лекция-методиктиг ажыл-чорудулга талазы-биле чиңгине директорунуң оралакчызы Саркис Гюласарян чугаалаан.
Октябрь 9-та эрткен мөөрей шылгалдалары-биле тиилекчилер шилиттинген. Финалдың киржикчилери боттарының музейлерин болгаш экспонаттарын музей өөредилгезиниң эксперттеринге, ол ышкаш Тиилелге музейиниң Уругларның хөй-ниити чөвүлелиниң киржикчилеринге — Россия Федерациязының өөредилге черлериниң школа музейлериниң 13 хардан 18 харга чедир назылыг активчилеринге таныштырып бараалгаткан.
Киржикчилерге Россияның Маадырлары-биле ужуражылганы, «Тиилелгеже 1418 базымнар: Сактыышкынның оруу» музей комплекизинге болгаш Россия Федерациязының Чепсектиг Күштериниң Төп Хүрээзинге экскурсияларны, ол ышкаш «Амгы үениң ниитилелинде музейлерниң ролю» деп калбак чугааны эрттирген.
Бүгү-россияның школачы музейлер мөөрейи 2026 чылдың марттан октябрьга чедир эрткен. Россияның 89 регионундан школа музейлериниң 4696 төлээлери киришкен. Киржикчилер хөй чадалыг шилилдени эрткен: олар экскурсияларны эрттирген, интеллектуалдыг мөөрейлерге киришкен, «Билиг» ниитилелиниң материалдарынга даянган лекцияларны номчаан, эксперттер мурнунга өөреникчилер-биле ажылдың практиказын камгалаан.
«Юнармия» болгаш Баштайгылар шимчээшкининиң организастааны «Сактыышкын дириг» деп школачы музейлер бүгү-российжи форуму-биле мөөрейниң финалы болуп эрткен.