Таңды кожууннуң Бай-Хаак ортумак школазы 110 чыл оюн демдеглээн. Онзагай хүнге тураскааткан байырлыг хемчеглерже амгы өөреникчилер, башкылар, хоочун башкылар, ада-иелер, доозукчулар республиканың болгаш чурттуң кайы-даа булуңнарындан келген. Чазак Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар болгаш өөредилге сайыды Алексей Сазан-оол Тываның Баштыңының өмүнээзинден байыр чедирген.
Байырлалдың үезинде школаның чаа оран-савазынга экскурсияны организастап, доозукчуларның чыскааланы база байырлыг концертин эрттирген. Хүннүң ийиги чартыында аалчыларга сактыышкыннар кичээлдерин, сактыышкыннар кежээзин эрттирип, байырлалдың салюду-биле дооскан.
Бо хүнде Бай-Хаак школазы 825 олуттуг, чаа технологиялар-биле чепсегленген, таарымчалыг класстарлыг, бедик шынарлыг стандарттарга дүгжүп турар делгем дыштаныр шөлдерлиг, чараш, амгы үениң оран-савазында. Школа «Өөредилге» национал төлевилелиниң езугаар туттунган чаа тудуунче эрткен чылын көжүп кирген. Футбол, волейбол болгаш баскетбол ойнаар үш спортчу шөлдерлиг, тренажерлаар комплекстиг, бичии класстар өөреникчилерге ойнаар шөлдү аңгылаан база скалодромнуг. 300 ажыг олуттуг хуралдаар залдыг. Эки өөренирнге болгаш уругларның бүгү талалыг сайзыралынга бүгү-ле байдалдар тургустунган.
Верхне-Никольское (амгы Бай-Хаак) суурда эге школа тудуу эгелээн дугайында 1916 чылдың сентябрьда архив документилеринде демдеглеттинген. Суур чурттакчыларының, өг-бүле бүрүзүнүң турачы киржилгези-биле тудугну тутканю Горький кудумчузунда печкалар-биле одаар школа ынчаар туттунган.
1930 чылдарда эге школаны чеди чыл, 1940 чылдарда ортумак школа кылдыр эде тургускан. 1925 чылда школа школа-интернатты ажылдадып, чемненир черни ажыткан. Ортумак школаны 1950 чылда бирги доозукчулары дооскан, а 1970 чылдың январьда ортумак школа Советская кудумчузунда чаа тудугже көжүп, 2025 чылга чедир аңаа ажылдап турган.
Бай-Хаак школазы башкыларынга болгаш өөреникчилеринге кезээде чоргаарланып чораан. Сөөлүнде барып алдарлыг артистер, башкылар, эмчилер, партия ажылдакчылары, сураглыг спортчулар, удуртукчулар, бизнесменнер, эртемденнер апарган кижилер школага өөренип, дооскан. Ол дээрге Алтай Николаевич Пиче-оол, Альбина Ивановна Бирюкова, Елена Валерьевна Айыжы, Сергей Чорбаевич Ондар, Красс Байыр-оолович Салчак, Иван Сергеевич Ярыгин, Анатолий Сергеевич Серен, Сергей Мөңгеевич Оюн, Вадим Орамабалович Оюн дээш оон-даа өскелер бар. РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Кара-Кыс Мунзук, Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы Игорь Эрчил-оол, РСФСР-ниң алдарлыг башкызы Алексей Арапчор аңгы-аңгы чылдарда школага өөренип, эртем-билигни алганнар.
1950-1960 чылдарда бодунуң хаакчылары-биле алдаржаан. Күш-культура башкызы Александр Петрович Абросимов хаак спортунга республикага каш катап чемпионнаан Седен-оол, Михаил Оюннар дээн ышкаш шылгараңгай спортчуларны белеткээн. Абросимовтуң өөреникчилери областың болгаш республиканың чыынды командазының кол өзээн тургузуп турган.
Школа чүгле өөреникчилери-биле эвес, а башкылары-биле база чоргаарланыр. В.И. Ленин-ниң 100 харлаанынга юбилейлиг медальдың эдилекчизи Мария Ивановна Абросимова, Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы база лауреады Н.К. Крупскаям аттыг шаңналдың лауреады Кимова Донгурак Арапчиновна, Кимов Маадыр-оол Васильевич, РСФСР-нин алдарлыг башкызы Семёнова Людмила Ивановна, Курочкина Мария Николаевна, Иргит Мария Семеновна, Кузнецова Панна Ефимовна, Сыч Лидия Трофимовна, Оюн АНчимаа Сыратовна, Онда Людмила Васильевна, Санчай Клара Андреевна, Федорова Галина Андреевна, Санникова Таисия Ивановна, Лузянина Валентина Николаевна, Ооржак Клара Алексеевна, Мага Маргарита Тамба-Сюрюновна болгаш өске-даа башкылар хөй чылдарда аылдап, башкылаашкын ажылынга улуг үлүг-хуузун кииргеннер.
Школа «Чылдың школазы» бүгү-россия чергелиг мөөрейге чаңгыс эвес удаа тиилээн, «Инновационнуг хевирге ажылдап турар тергиин школалар» мөөрейге тиилеп, национал «Өөредилге» төлевилели-биле РФ-тиң Президентизиниң грантызын алган. Школаның башкыларының хөй кезии башкылаашкын мергежилиниң «Россияның тергиин башкылары» мөөрейниң база «Чылдың башкызы», «Амгы үениң кичээли», «Мээң тергиин кичээлим» дээн ышкаш регионалдыг педагогиктиг тергиин мөөрейлерниң каш дакпыр тиилекчилери.
Школада өөреникчилерниң эртем-шинчилел программалары эки организастаттынган, ону кожуун болгаш республика чергелиг эртем-практиктиг мөөрейлерниң, олимпиадаларның, конференцияларның түңнелдери бадыткап турар. Чаа чараш оран-савазында эң-не чогаадыкчы өөредилге төлевилелдерин боттандырарынга херек бүгү чүүлдер ам бар болганда, башкылар болгаш оларның өөреникчилерин чаа чогаадыкчы чедиишкиннер манап турар дээрзинге школаның коллективи бүзүрээр.