Сес айның дургузунда көжүп чоруур эмчи бригадазы республиканың 14 кожуунунга болгаш 60 ажыг суурларга, ол ышкаш Туран хоорайга база Дерзиг-Аксының школа-интернатка чедип, ниитизи-биле 8572 уругну шинчээн. План езугаар хыналдаларның түңнелинде 2880 назы четпээннерде янзы-бүрү аарыглар илереттинген. Аарыгны бадыткаары-биле 506 аарыг кижилерни улаштыр шинчидер кылыр, а 36 уругну стационарлыг эмнээшкинче чоруткан. Специалистер инвалид уругларга кичээнгейни угландырган: 182 инвалид уругларны шинчээн, оларның 17-зин немелде диагностикаже чоруткан, а 23-үнге ол черинге эмнедирин сүмелээн.
Тываның Кадык камгалал яамызы бирги чартык чылда школачылар болгаш школа назыны четпээн уругларда илереттинген аарыгларның дугайында сан-чурагайларны сайгарган. Карак аарыглары эрткен чылдың ол-ла үезинде 1111 турган болза, ам элээн көвүдеп, 1643 чедип, бирги черже үнген. Бес аарыглары ийиги черде, эрткен чылын 617 таварылга турган болза, ам 527 аарыг уруг бар. Сөөк-даяк аарыглары үшкү черде – 103 таварылга. Эрткен чылын ЛОР аарыглары (кулак, думчук болгаш думчук) 494 таварылга чедип, үшкү черни ээлеп турган.
Республиканың Кадык камгалал яамызының профилактиктиг медицина талазы-биле штаттан дашкаар кол специализи Чаяна Сарыглар амгы уругларның амыдырал-чуртталгазының хевири-биле илереттинген аарыгларның көвүдээнин холбап турар: олутпай чорук, гаджеттерни хөйү-биле ажыглаары, уйгузунуң чедишпези. Ол байдалды эдер дизе, уругларның хүн чурумун болгаш чемненилгезин эде көөр херек деп санап турар.
«Бо дээрге үш аңгы айтырыглар эвес, а амгы үениң уругларының амыдыралда тодаргай чижектери-дир – деп, Чаяна Сарыглар чугаалаан. – Ону чавырылдырары-биле, чигир болгаш фастфуд чиирин эвээжедири, ногаа аймаан болгаш балык чиирин көвүдедири чугула. Телефонну хүнде ийи шактан хөй эвес ажыглаар кылдыр кызыгаарлаар, а кежээ удуур мурнунда бир-ийи шак бурунгаар шуут ажыглавас болза эки. Арыг агаарга хүн бүрүде ийи шак хире агаарлаар».
Специалист школачыларның өөренир олудун тургузарының чугулазын, уругнуң узуну-биле эт-септиң хемчээлин таарыштырарынче кичээнгейни углаан. Карак биле кыдыраажының азы өөредилге номуның аразы 35-40 сантиметр болур ужурлуг. Удуур шактарын база сагыыр: бичии уругларга 9-12 шак, элээдилерге 8-10 шак чедер. Школалар күш-культура минуталарын, каракка мергежилгелерни кылдырып, шын чырыдылганы хандырып, чапсарларны даштыгаа, телефон чокка эрттирери — эки профилактиктиг хемчеглер болур. Ооң-биле чергелештир, назы четпээннерге доктаамал эмчи шинчилгелерин эрттирери - оларның «профессионал» аарыгларын илередир кол арга деп айыттынган.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг бичии уругларның кадышылынче угланган профилактиктиг хемчеглерни күштелдирерин ооң мурнунда-ла айыткан. 2025 чылда Дээди Хуралга бодунуң Айыткалынга «Кадыкшыл маршруду» төлевилелди катап эгелээрин даагзып, «Уругнуң кадыкшылынче орук» деп уругларга аңгы программаны ажылдаткан. Кожууннарже көжүп чоруур диагностика комплекстерин ажыглавышаан, эмчи бригадаларының санын көвүдедирин негээн.
Тываның Кадык камгалал яамызының илеткелинден алырга, хоорай болгаш көдээ суурларда бирги эмчи дузазының чедингирин хандырары кол чидиг айтырыгларның бирээзи артпышаан. Боттандырып турар төлевилелдерни регионнуң чурттакчыларынга, ооң иштинде чедери берге черлерге, тускай эмчи дузазын дең эргелиг алырын чедип алыр дээш тургускан. Тус черлерде эмнелге организацияларындан херек специалистерниң даңзызын айыткан чагыгны Кызылче баш бурунгаар кииргени-биле үнүүшкүннерни организастаар. Бо ийи төлевилелдерниң сорулгаларын 2026 чылдың төнчүзүнге чедир отчеттуг үеде 100 хуу күүседирин планнаан.