Тываның чурттакчылыг черлеринче хүрең адыгларның үнүп кээри көвүдээни - Бай-Тайга, Барун-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Кызыл, Каа-Хем, Өвүр, Бии-Хем, Сүт-Хөл, Тере-Хөл, Чаа-Хөл, Эрзин кожууннарда кызыгаарлаашкын хемчеглерин кииреринге чылдагаан болган. Сөөлгү неделяда суурлар болгаш малчын турлаглар чоогунга 10 адыгның көзүлгени демдеглеттинген.
Тываның Чазааның неделя санында эртер чазак хуралынга, хүрең адыгларга хамаарыштыр оперативтиг байдалды сайгарган аңгы теманы чугаалашкан. Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг кожууннарга хүннүң-не дежурныйлаар көжүп чоруур бригадаларны тургузарын дааскан. Харыысалгалыг албаннар ажылды шыңгыырадып, суур бүрүзүнде дүрген хөделир аңчылар бөлүктерин тургускан. Специалистер ыттар болгаш тускай дериг-херекселдер ажыглап, адыгларны дилеп, коргудуп ойладып турар.
Сентябрьның 11-де үстүнде айыткан кожууннарның оперативтиг органнарынга кезээде белен чоруктуң чурумун киирген айтыышкын үнген. Ол чурум үезинде арга-арыг зоназынга болгаш ооң чоок-кавызында черлерге массалыг культура, спортчу, школачы болгаш уруглар хөгледир хемчеглерниң шуптузун хораан. Арга-арыгже хамаатыларның болгаш хууда машиналарның кирери түр када хоруглуг. Ада-иелерге ажы-төлүн школаже аай-дедир үдеп чедирерин сүмелээн.
Оон аңгыда арга-арыг чоогунда кожууннар суурларында шупту чурттакчыларга комендант шагын киирген, караңгы үеде кудумчуже үнмезин сүмелээн. Чурттакчылыг черлерге адыглар көстүп келзе, аңаа удур кайы-даа үеде дорт хөделир аңчылар бөлүүн чыыр дугайында шиитпир хүлээп алдынган. Херек кырында айыыл тургустунуп кээр болза, чурттакчы чон боттарының муниципалдыг тургузугларының дүрген дуза чедирер албан черинче долгап дыңнадыр.
ТР-ниң күрүнениң аңныыр хайгаарал комитединиң удуртукчузу Артыш Салчак амгы байдалды илеткеп тура, эрткен неделяда долгаашкыннарның 90 хире хуузу меге дыңнадыглар болганын айыткан. Чижээ, Кызылдың Вавилин ээтпээнде адыг халып турар дугайында медээ бадыткаттынмаан деп, Салчак демдеглээн. Дежурный кезээнче колдуунда уруглар долгаан, а чаңгыс-даа улуг кижи ол медээни бадыткаваан. Мобильдиг бригадалар хоорайның аңгы-аңгы булуңнарында ийи меге дыңнадыгже үнген турда, Сукпак суурнуң чоогунда Улуг-Хем эриинде арга-арыглыг черде бир инекти тудуп каапкан шын таварылга болган.
«Мобильдиг бригадалар бүдүн дүне ону дилеп чоруп турда, уруглар ыттар көргенин сөөлүнде миннип чугаалааннар. Ындыг меге дыңнадыглар бүгү-ле күштерни өскээр чардыктырып турар» - деп, Артыш Салчак дыңнаткан.
Социал четкилерде болгаш медээлер дамчыдар билдингир бөлүктерде дүвүрээзинниг дыңнадыглар аңгы айтырыг апарган. Массалыг инфомацияның ажык-чарлыын өскээр ажыглап, хөй-ниити корум-чурумунга айыылды тургузуп турар фейк медээлер тарадып турары дээш, административтиг харыысалгага онаажып болурун Артыш Салчак сагындырган. Административтиг чурум үрээшкиннериниң дугайында хоойлунуң 13.15 чүүлүнде даянгаш, ниитилелге салдарлыг меге медээни таратканы дээш, хуу кижилерге 100 муң рубль, албан-дужаалдыг кижилерге 200 муң рубль, юридиктиг черлерге 500 муң рубль чедир торгаалды онаары көрдүнген. Меге информацияны тарадырынга кылымал угаанны ажыглаан автор база ону парлаан дөзү база харыысалганы чүктээр.
Тываның хамааты камгалал болгаш онза байдалдар албаны хүрең адыгларның идекпйжээни-биле айыыл чок чорук хемчеглерин сагыырын кижилерге сагындырган:
Херим иштинге болгаш ажык верандаларга аъш-чем аймаан, азырал амытаннар чемнерин, аъш-чем артынчыларын арттырып болбас. Араатан аң оожум-даа кылдыр көстүр-даа болза, дириг амытанны чемгерип, оларже чоокшулавас.
Бир эвес кижилер чурттакчылыг черлер девискээринде адыг көрүп кагзыңарза, чоогуңарда тудугларже киргеш, чаштынып, өске кижилерге дыңнаткаш, ону коргудуптарын азы удур туржурун оралдашпаңар. Дүрген дуза бөлүү чедип келген соонда, хоргадап турган чериңерден үнүп болур силер.
Арга-арыглыг черлер чоогунда чурттап турар улус караңгылай бээрге кылаштавазын, мал-маганын кежээ азы дүне үндүрбезин сүмелеп турар. Бир эвес адыгга таваржы берзиңерзе, олче чоокшулаваңар, чурукка тырттырып алырын азы үндүр сывырыптарын оралдашпаңар. Дүвүревейн, оожум үн-биле чугаалааш, хая көрүнмейн, оожум аткаарлап чоруптуңар.
Бир эвес адыг чурттакчылыг черде азы бажың чоогунда көстүп келзе, ону кожууннуң азы хоорайның Чаңгыс аай диспетчер албанынче азы 8-901-678-40-99 дугаарлыг ТР-ниң күрүнениң аңныыр хайгаарал комитединиң изиг шугумунче азы 112 дугаарлыг дүрген дуза албанының дугаарынче дарый дыңнадыңар.