Тываның муниципалдыг тургузуглары чыдыг чашпанны узуткаар талазы-биле кылдынган хемчеглериниң түңнелдерин сентябрьда хынаар. Бөгүн чыдыг чашпан-биле демисежириниң эң-не дээштиг аргазы – девискээрлерни тускай химикаттар-биле хораннаары. Чылдың-на бо ажылды республиканың күрүнениң арагага болгаш наркотиктерге удур программазы-биле регион бюджединден деткип турар.
Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы бадылаттынган график езугаар, бо чылдың майда «Торнадо 540 ВР» деп калбак ажыглалдыг гербицидти садып алгаш, Кызыл хоорай мэриязы-биле кады 12 кожуунга муниципалдыг чагыг езугаар үлештирип берген.
Мооң мурнунда Тыва Республиканың ИХЯ наркотиктер саарылгазын контрольдаар эргелелдиң ажылдакчылары аңгы-аңгы муниципалитеттер девискээрлеринде үнүп турар чыдыг чашпанны узуткаар дугайында 74 айтыышкынны үндүрген. Чер участоктарының ээлери азы ажыглакчылары наркотиктиг үнүштерни үе шаанда узуткап чок кылыр ужурлуг. Чогуур хемчеглерни хүлээп албаан чер участоктарның ээлери административтиг харыысалгага онаажыр. Бир эвес черниң ээзи билдинмес болза, ол девискээрни муниципалдыг тургузуг хораннап-аштаар апаар.
Кылдынган ажылдарның баштайгы хыналдалары июньда чоруттунган. Ведомстволар аразының ажылчын бөлүү чыдыг чашпан үнген черни илередип, узуткаанынга контрольдуң бирги чадазында муниципалдыг тургузуглар девискээрлерин эргип кезээн. Каа-Хем, Бии-Хем, Кызыл, Тес-Хем, Таңды, Чеди-Хөл, Чаа-Хөл, Улуг-Хем, Чөөн-Хемчик, Сүт-Хөл, Барыын-Хемчик, Бай-Тайга, Эрзин кожууннарже үнүүшкүннерни кылган.
Тываның кожууннарында чыдыг чашпан үнген шөлдерни химиктиг арга-биле узуткаарынга 2,6 тонна ажыг «Торнадо 540 ВР»-ни ажыглаан. Каа-Хем, Барыын-Хемчик, Чаа-Хөл кожууннарда эң улуг шөлдерни аштап-арыглаан, ында 650, 380, 300 гектар шөлде чыдыг чашпанны чаштырып, чок кылган.
Тываның кожууннарынга ведомстволар аразының ажылчын бөлүү 2026 чылдың сентябрь 7-ден 16-га чедир хыналдалыг дөрткү үнүүшкүннү чорудуп, чыдыг чашпанны узуткаар дээш чоруткан ажылдарның түңнелдерин көөр. Хыналданың түңнелдеринге даянгаш, чогуур хемчеглерни алыр.