Тывага доозулган IV делегей чергелиг буддийжи форум шажыннар аразының делегейинде Россияның ат-алдары өскенин бадыткаан. 20 чурттан 2000 ажыг аалчыларның киришкени – ооң улуг масштавын көргүскен. Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг шуулганның баш бурунгаар түңнелдерин үндүрүп тура, культуралар аразында ажыл-агыйжы харылзаа-биле делегейниң аңгы-аңгы булуңнарындан хөй санныг делегацияларның долу киржилгезин болгаш чедимчелиг ажылын чедип алган деп демдеглээн.
Регион чазааның, буддийжи сангханың, хөй-ниити организацияларының, бизнестиң кады ажылдаанының ачызында ол чедип алдынган. Ол хемчегни Тыва Республиканың Чазаа, Сарыг шажын өөредилгезин болгаш эртем-шинчилелдерн деткиир фонд, Тыва Республиканың Камба-Лама эргелели, «Күжүгет Шойгу аттыг культура фондузу», Россияның Сарыг шажынчыларының Төп Сүлде-Сүзүк эргелели база Россияның Буддистериниң төп шажын эргелели, Россияның эртем болгаш дээди өөредилге яамызының болгаш Росконгресс фондузунуң деткимчези-биле хемчегни организастаан.
«Күрүне курлавырларын болгаш хууда инициативаны каттыштырып, делегейниң чүс-чүс шажынчыларын, эртемденнерин болгаш аалчыларын хүлээп алган бис. Форумнуң программазы ханы культурлуг, философчу болгаш кайгамчык уткалыг болган. Республика чүдүлге-сүзүктү хаара туткан кол төптериниң бирээзи деп статузун бадыткаан деп, бөгүн бүзүрелдиг чугаалап болур бис» - деп, Владислав Ховалыг чугаалаан.
«Буддизм культуралар диалогунда: кижи төрелгетенниң келир үези» деп кол темага тураскааткан пленарлыг хурал база элээн каш дискуссия шөлдери – форумнуң ажыл-агыйжы кезээниң кол хемчеглери болган. ол Форумнуң киржикчилеринге Россияның Президентизи Владимир Путин байыр чедириишкининде, чугаалажыышкынның кол угланыышкыны - делегейниң буддийжи ниитилелдериниң аразында харылзааны быжыглаары, Евразияның чоннарының аразында найыралды, бүзүрелди болгаш удур-дедир билчилгени камнаары, чүдүлге болгаш мөзү-шынар үнелиг чүүлдерни кадагалап арттырарынга бүзүрелдиг үндезин болганын айтыры чугула, деп демдеглээн.
«Буддизм болгаш угаан-медерел», «Буддизм болгаш экология», «Буддизм болгаш национал культураның үнелиг чүүлдери – туризмни болгаш аалчылар хүлээп алыышкынын хөгжүдериниң шимчедикчилери», «Чаңчылчаан буддийжи медицина: кады ажылдажылганы чедип алыры болгаш чидиг айтырыглары», «Амгы буддизм: чаңчылдары, инновациялар» деп бо үндезин темаларга илеткелдерниң болгаш дискуссияларның көвөй кезии тураскааттынган. Философчу айтырыглар-биле чергелештир, чижээ, шажын тудугларның архитектуразын кадагалаары болгаш амгы үеде сайзыралынга хамааржыр хүннүң айтырыгларын база чугаалашкан.
Хөй-ле идеялар болгаш эгелээшкиннер форумнуң шөлүнге үнелелди ап, ажылдаарынче алдынган. Чижээ, Бурятияның делегациязы шажынчы туризмни бурунгаар хөгжүдеринге идигни бээр, Россияда буддийжи объектилерниң болгаш тураскаалдыг черлерниң онлайн-картазын тургузарын саналдаан. Үш хонук дургузунда он-он дугуржулгалар чардынган — Тываның күрүне университеди беш күрүнениң – Моолдуң, Шри-Ланканың, Непалдың, Камеруннуң, Белоруссияның төлээлери-биле университеттер аразында кады ажылдажылга дугуржулгазынга аттарны салган.
«Форумнуң кол сорулгазы - чоокшулажыышкынны, шажыннар аразында диалог, арга-дуржулга солчулгазын деткиири. Буддийжи философия бисти кээргээчел чорукка болгаш эп-найыралга өөредип турар, ужуражылгаларның түңнелдери ындыг харылзааның чугулазын тодаргай көргүскен. Аалчылар кайгап ханмаанының сөстерин республиканың болгаш ооң чурттакчыларының адынче дамчытканы – командавыстың сырый харылзаалыг ажылынга эки үнелел болуп, чаңгыс үзел-бодалдыг кижилерниң Тываны делегейге ажыдарынга база катап дузалаан» - деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
Тываның эрттиргени делегей чергелиг буддийжи форумну Россияда болгаш даштыкы чурттарда дипломатчы бөлүктерниң бедии-биле үнелээни онзагай. Шажынчы болуушкун болурундан аңгыда, делегейниң буддийжи ниитилелинге Россияның үлүү өскенин ол бадыткаан деп демдеглээннер. Бистиң чуртувус делегейниң буддийжи төптериниң аразында дорт чугаалажыышкынның шөлүн тургускан. Тыва кымның-даа ыйыдыышкыны чокка, кымны-даа албадавайн, аңгы-аңгы школаларның болгаш ёзу-чаңчылдарның төлээлерин чыып шыдаан.
Камбоджаның шажын херектериниң талазы-биле сайыттың оралакчызы Сопання Чуор делегей чергелиг кады ажылдажылганы хөгжүдеринге форумнуң салдарын база хөй националдыг чурт кылдыр Россияның арга-дуржулгазын Камбоджа канчаар шиңгээдип турарын чугаалаан.
«Буддизм делегейде бүгү чурттарны каттыштырган көвүрүг-дүр. Ылаңгыя аныяк салгалга ол чугула. Буддизм кээргээчел чорукка, ынакшылга, өөрүшкүге болгаш амыр-тайбың чурттаарынга өөредип, чурттар аразында эп-найыралдыг харылзааларны тударын деткип турар» – деп, Сопання Чуор чугаалаан. Камбоджада буддизм күрүне шажыны болур, ынчангаш Россияны стратегтиг партнер кылдыр көрүп турарын демдеглээн. «Чүгле буддизм-биле эвес, а бүгү талазынга чедимчелиг харылзааларны хөгжүдер бис» - деп, сайыттың оралакчызы демдеглээш, Россияның шажыннар аразында тайбыңның арга-дуржулгазы Камбоджага онза сонуурганчыг болуп турарын демдеглээн, форум ооң дугайында билип алырынга үнелиг арга-дуржулганы бергенин айыткан.
Форумнуң киржикчилеринге Тываның болгаш Россияның төөгүзүн болгаш ужур-чаңчылдарын таныштырган культурлуг хемчеглер программаның кол кезээ болган. Чижээ, «Көшкүн чоннар өртемчейиниң кавайы» улуг хемчээлдиг төөгүлүг көргүзүг база орус театр болгаш кинонуң улуг башкызы Никита Михалковтуң «12» деп ат-сураглыг драмазы республиканың аалчыларынга болгаш чурттакчыларынга уттундурбас белек болган. Регионнуң мастерлери күзелдиг улуска темалыг мастер-класстарны эрттирип, Тываның национал уран чүүлүн таныштырган. «Русские витязи» дээди пилотажтың авиабөлүк командазының Кызылдың дээринге көргүзүзүү кайгап ханмаан үнелелди алган. Тываның Национал музейи Чиңге-Тей I базырыындан тывылган үнелиг буддийжи бурунгу эдилелдер болгаш скиф эртинелерин делгеп, Тыва эрте-бурунгу культураның болгаш төөгүнүң төвү деп статустуг деп чүүлдү база катап бадыткаан.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг форумну түңнеп тура, бо улуг болуушкунга белеткелдер үезинде республиканың найысылалынга чоруттунган калбак чаагайжыдылга ажылдарын база онзалап демдеглээн. «Бо белеткелдер Кызылдың чаартылгазынга ужур-дузалыг болуру биске чугула турган. Инфраструктураны чаартып эгелээш-ле, чонувуска хөй чылдарда таарымчалыг байдалдарны тургузар деп сорулганы салган бис» - деп, ол бодунуң блогунда бижээн.
Регионнуң Чазаа хемчегниң түңнелдерин сайгарып тура, ону боттандырганының хемчээлин үнелеп, хөгжүлдениң стратегтиг чаа сорулгаларын тодарадыр. Ол чүгле республика чурттакчыларынга эвес, а Тываны чоок билип алыксаан кижи бүрүзүнге хамааржыр. Форум дыка хөй киржикчилерни таныштырып, чаа хемчеглер болгаш ужуражылгаларга туристер болгаш хүндүлүг аалчылар кылдыр катап база кээр күзелди оттурган чадавас деп, республика Баштыңы демдеглээн.