Август 18-те, Тываның найысылалынга IV делегей чергелиг буддийжи форумнуң ажыл-агыйжы программалыг хемчеглери эгелээн. «Сүбедей» аттыг спорт комплеки база Тываның күрүне университединде (Колхозная кудумчузу, 125 бажың) ийи шөл ажылдап турар. Бо хемчег Россия Федерациязының Президент Администрациязының, Буддизм өөредиинге болгаш эртем-шинчилелдерге деткимче фондузунуң база «Росконгресс» фондузунуң деткимчези-биле эртип турар.
Эртенги шакта «Субедейге» форумнуң албан езузу-биле ажыдыышкынынга буддийжи башкылар, хүрээлер болгаш университеттер төлээлери, Россиядан база даштыкы чурттардан буддийжи болгаш эртем организациялары киришкен. Мөргүл езулалы-биле хемчег эгелээн, ооң соонда Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чыылган чонга байрыны чедирген. Россияның Президентизиниң Сибирь федералдыг округта бүрүн эргелиг төлээзиниң оралакчызы Сергей Грызыхин чыылганнарга байыр чедиргеш, делегей чергелиг кады ажылдажылганы болгаш бот-боттарының билчилгезин быжыглаарының чугулазын демдеглеп, IV делегей чергелиг буддийжи форум таварыштыр Президент Владимир Путинниң байыр чедириишкинин номчаан.
Россияның Президентизи Россияда Чоннарының чаңгыс деминиң чылында, российжи сарыг шажын төптериниң бирээзи - байлак культуразын болгаш сүлде-сүзүк өнчүзүн камнап кадагалап, өгбелериниң амыдырал-чуртталгазын, езу-чаңчылдарын хүндүлээр кылдыр аныяк-өскенни кижизидип чоруур чер - Тыва Республикада эртип турар форумнуң ужур-утказын демдеглээн.
«Аңгы-аңгы чурттардан келген буддистерниң аразында эштежилгени, ажыл-агыйжы болгаш найыралчы харылзааларны быжыглаары Евразия чоннарының аразында найыралды, бүзүрелди, билчилгени быжыглаарынга бүзүрелдиг үндезин болуп, чаңчылчаан сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үнелиг чүүлдерин кадагалап арттырарынга идигни бээр дээрзинге бүзүрээр мен» - деп, Президент бодунуң кыйгырыында киржикчилерге чедиишкиннерни күзээн.
РФ-тиң Чазааның Даргазының оралакчызы Дмитрий Чернышенко Россияның чоннарының чаңгыс демин, демнежилгезин хевирлээринге буддизм, ооң культуразы, ужур-чаңчылдары онзагай рольду ойнап турар деп, күрүне Баштыңының сөстерин форумнуң аалчыларынга видео-харылзаа дамчыштыр дамчыткан.
«Россияның буддийжи ниитилели өгбелериниң сүлде-сүзүүн камныг кадагалап, чаңчылчаан мөзү-шынар болгаш өг-бүле ыдыктарын суртаалдап, өөредилге-кижизидилгелиг төлевилелдерни боттандырып турар. Форумда бистиң чуртувустуң дугайында оон-даа хөйнү билип, ооң төөгүзүн болгаш культуразын ханы шинчилеп болур силер. Бөгүнде Россия шынчы хөй талалыг делегейни тургузарын болгаш күрүнелер аразында эп-найыралды быжыглаарын доктаамал деткип турар» - деп, вице-премьер демдеглээн. Тыва Республиканың Чазаанга болгаш шупту партнерларга хемчегни тергиин эки организастааны дээш өөрүп четтиргенин илереткен.
Шри-Ланка Республиканың Буддизм, шажын болгаш культура херектериниң талазы-биле сайыт Хинидума Сунил Сеневи, Кыдаттың Буддизм Ассоциациязының бирги оралакчы даргазы, хүндүлүг Цзунсин, Россияның даштыкы херектер сайыдының тускай төлээзи Михаил Мелех, Бутанның Төп хүрээ эргелелиниң делегей чергелиг айтырыглар талазы-биле ниити секретары Угйен Намгель, Бурят Республиканың Баштыңы Алексей Цыденов, Калмык Республиканың Баштыңы Хасиков Бату дээш, форумнуң оон-даа өскелер хүндүлүг аалчылары база киржикчилерге байыр чедириишкинин кылган. Форумнуң делегей харылзаазын хөгжүдеринге, культурлуг харылзааларны быжыглаарынга, буддийжи өнчү-хөреңгини кадагалап арттырарынга ужур-утказын демдеглээннер.
Ооң соонда бо чылын «Буддизм культуралар диалогунда: кижи төрелгетенниң келир үези» деп темага пленарлыг хурал болуп эрткен. Аңаа дөрт дискуссия шөлдер ажылдаан: «Буддизм болгаш угаан-медерел», «Буддизм болгаш экология», «Буддийжи болгаш национал культураның үнелиг чүүлдери туризм болгаш аалчылар хүлээп алырын хөгжүдер шимчедикчилер», «Чаңчылчаан буддийжи медицина, интеграция болгаш кады ажылдажылга айтырыглары» дээн ышкаш темаларны аңаа сайгарган. Оон ыңай «Амгы буддизм: чаңчылдар, чаа чүүлдер» деп делегей чергелиг эртем шөлүнүң ажылынга «Буддийжи чурттарда буддийжи хүрээлерниң архитектурлуг онзагайлары» деп секцияга буддийжи хүрээлерниң архитектуразын кадагалап, катап тургузуп, сайзырадып, ооң сүлде-сүзүк культуразынга болгаш культуралар аразында харылзаага ролюн сайгарган.
Форумнуң аалчыларын буддийжи чоннарның төөгүзү болгаш чаңчылдары-биле таныштырар культурлуг хемчеглер ооң-биле чергелештир эртип турар. Кызылга кудумчу культуразының фестивальдары база «Ак лотос дугайында тоолчургу чугаалар», «Россияның музейлер чыындыларындан буддийжи тураскаалдар», «Эрмитаж – Тыва: Чиңге-Тей I базырыындан скиф алдын» дээн ышкаш делгелгелер болуп турар. Кежээки үеде хоорайның төп фонтанынга «Байкал, Ангара болгаш Енисей дугайында тоолчургу чугаа» деп чырык-хөгжүмнүг көргүзүгнү, Совет Тываның 5 чылы аттыг стадионга «Көшкүн чоннар өртемчейиниң кавайы» деп улуг хемчээлдиг театржыткан шоуну бараалгаткан.
Кызылга IV делегей чергелиг буддийжи форумну «Ареал» МКАО, «Тардан Голд» КХН, «Межегей хөмүр» УБ компаниялар спонсорлаан.