Август 7-де Тываның Арга-арыг болгаш бойдус яамызы бирги чартык чылдың түңнелдерин үндүрген коллегия хуралын эрттирген. Яамының чеди аңгы углааныышкынныг ведомстволары ажыл-чорудулгазының отчедун таныштырган. Ылаңгыя күрүне программазының күүселдезин, экология болгаш бойдус ажыглалының, арга-арыг камгалалының, ону катап тургусканының болгаш ажыглаанының база адырга кадрлар белеткелиниң түңнелдерин илеткээн.
Тыва «Экологтуг чаагай байдал» национал төлевилелдиң экология, арга-арыг камгалалы, бойдус курлавырларының шын ажыглалы-биле холбашкан иштики беш программада киржип турар. Бо программалар суг үерлээшкининге удур хемчеглер, дириг амытаннарны камгалаар болгаш катап тургузар, долгандыр хүрээлел, арга-арыг ажыл-агыйының ниити хөгжүлдезин хандырар болгаш бокту болбаазырадыр айтырыглар-биле ажылдаар. Сөс алганнар тускай сорулгалыг 30 көргүзүглерниң 17-зи бүрүн күүсеттинген, а артканнарында ажылдар уламчылаарын демдеглээн.
Регионалдыг бүдүрүлгелерниң сонуургалы-биле минералдыг чиг эт баазазын хөгжүдери – яамының кол сорулгазы. 2026 чылда ниити казымалдар курлавырларынга ийи чаа тывыш немешкен. Ооң ниити хемчээли – 101 миллион куб метр ажыг. Ол дээрге Тываның тудуг адырында доктаамал ажыглаттынар тудуг материалдары — дой, элезин, сай-довурак-тыр.
Чер чыдынын болбаазырадыры-биле берген 170 лицензияның 109-у тудуг материалдарынга, а 61-и чер иштиниң сугларын тыварынга хамааржыр. Оон аңгыда, казымал байлактар курлавырларының өскени бизнестиң боттарынче салыышкынны хандырган. Ол ышкаш чер чыдының ажыглакчыларындан чыл эгезинден бээр бюджетче 3,6 млн ажыг рубльге орулганы берген.
«Тыва» бойдус парыгының составынче Тере-Хөл кожуунда 475,9 муң га ниити шөлдүг участокту киирер талазы-биле ажылдар 2025 чылда эгелээн. Аңаа онза камгалалдыг бойдус девискээри деп эрге-байдалдыг «Хаан-Тайга» аттыг бойдус парыгын тургузар төлевилелди Россияның Бойдус яамызынче киирген.
2024 чылда Тываның найысылалы хоралыг ышты эвээжедир сорулга-биле «Арыг агаар» федералдыг төлевилелче кирген. Төлевилел езугаар хүннүң-не хоорайның агаарын хынаар ажылдар чоруп турар. Мониторингиниң сан-чурагайларынга даянгаш, агаарны хирлендирип турар эң айыылдыг дөстерни хаар дугайында шиитпирлер хүлээп алдынган.
Боктар аңгылаар комплекс төлевилелиниң боттаныышкыны-биле боктар болбаазырадыр адырда байдал шуут өскерлир ужурлуг. Республика 2026 чылда төлевилел чадазындан объектини тударынче шилчээн. Бүдүрүлге корпузун тударынга 25 га черни белеткээн. Ооң-биле чергелештир бок болбаазырадыр технологтуг шугумну эккээриниң айтырыын база көрген.
Суг үерлээшкининге удур хемчеглерже колдуунда сугга алзыр чурттакчылыг черлер кирген. Ак-Тал биле Сайлыг суурлар чоогунда Элегес хем эриинде ажылдар кылдынган. Баян-Тала биле Алдан-Маадыр суурлар чоогунда Хемчик хем эриинде чалдарны быжыглап, тудар. Кызыл хоорайда база Баян-Кол, Элегес-Аксы, Шуй суурларда чалдарны септээри планнаттынган.
Арга-арыгны өрттен камгалаар планда чыл чедиишкинниг эрткен. Өрттерниң шөлү ийи катап, 6 муң га чедир кызырылган. Онза байдалды чарлаанындан аңгыда, регионнардан дуза байдалды турумчударынга дөгүм болган. Тыва өртчүлерге Хакасия, Красноярск, Приволжьениң арга-арыг камгалал черлеринден 163 өрт өжүрүкчүлериниң командазы дузалашкан.
Арга-арыг хоойлужудулгазын сагып турарынга контроль болгаш хайгаарал ажылдары элээн күштелген. Яамы сөөлгү алды айның дургузунда прокуратура, полиция болгаш өске-даа органнар-биле кады хоойлу хажыдыышкыннарын илередири-биле 1500 ажыг хемчеглерни эрттирген. 93 хоойлу хажыдыкчыларын административтиг харыысалгага онаап, ниитизи-биле 1,7 млн ажыг рубль торгаалды салган.
Ындыг рейдилер үезинде инспекторлар хоойлуга удур ыяш кескен 30 таварылганы илереткен. Республиканың арга-арыг фондузунга улуг когаралды чедиргени дээш 17 таварылгага хамаарыштыр кеземче херектерин оттурары-биле документилерни ИХЯ-же киирген.
Тываның арга-арыын курт-кымыскаяктан, ылаңгыя сөөлгү үеде нептереп тараан үзүт-ховагандан камгалаар ажылдарны база чоруткан. Ооң санын эвээжедир дээш, 6 муң ажыг гектар арга-арыг фондузун тускай химиктиг бүдүмелдер-биле чаштырган.
Арга-арыгны катап тургузарының чыл планы 60 хуу күүсеттинген. 10,1 муң гага планнаан ажылдың 6,5 муң газында ажылдар доозулган. Яамы республикада арга-арыгны катап тургузар ажылдарга херек үнүштерни тарып өстүрер дээш, Балгазынның арга-арыг черинден аңгыда, Улуг-Хем биле Кызыл кожууннарда ийи питомникти тудар.
Арга-арыг фондузунуң черлерин колдуунда-ла казымалдар шинчилеп база казып тыварынга, гидравликтиг тудуглар база турисчи баазалар тударынга хөлезиге алган. Ниитизи-биле 73,5 га шөлдүг 16 участокту арендага берген. Оон аңгыда арга-арыг черлеринден сиген белеткээринге болгаш ары азыраарынга участоктарны халас берген.
Биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорук эрткен чылга деңнээрге үштүң ийи кезии эвээш, азы 59,9 га шөлдүг 13 участокту ыяш белеткээр кылдыр алган. Ыяш чүдүрер чүък машиналарынга спутниктен навигация трекерлерин салып эгелээни-биле ол эвээжээн. Амдыызында ыяш сөөртүр транспорт парыгының чүгле 10 хуузу ындыг херекселдер-биле дериттинген.
Чурттакчы чоннуң хууда ажыглаашкынга ыяш кезер керээлер саны база 20 хуу эвээжээн — ыяшты колдуунда дилдирер азы одаар ыяш бүдүреринге ажыглап турар. Ниити участоктарның 100 хирезин чиигелделиг улус — тускай шериг операциязының кежигүннери болгаш оларның өг-бүлелери, дайын хоочуннары, хөй ажы-төлдүг өг-бүлелер, инвалидтерге болгаш аныяк специалистер алыр. Соңгу чүктүң үндезин чоннарының төлээлеринге халас ыяш белеткеп алырынга 71 чөпшээрелди берген.
Өөредилге яамызы-биле кады экологтуг кижизидилгениң бир хевири – школаның арга-арыг ажыл-агыйын тургузуп база хөгжүдер дээш, уругларны арга-арыг камгалалынче хаара тудар, экологтуг культуразын хевирлээр болгаш келир үеде арга-арыг специалистерин белеткээр талазы-биле ажыл идепкейлиг чоруттунган. Амгы үеде республикада 11 ындыг арга-арыг ажыл-агыйлары ажылдап турар, ында 300 ажыг өөреникчи хаара туттунган.
Коллегия хуралында чыл төнчүзүнге чедир мурнады боттандырар каш угланыышкынны тодараткан. Оларның аразында ужудукчу чок ужар аппараттарны ажыглап, арга-арыг хайгааралының системазын калбартыры, арга-арыг өрттери болгаш арга-арыг хоойлузун үрээн кижилер-биле демисел, арга-арыгны катап тургузар ажылдың хемчээлин көвүдедири хамааржыр.