Тываның Чазаанга Россия Федерациязының Президентизиниң Сибирь федералдыг округта бүрүн эргелиг төлээзи Анатолий Серышев база Россияның Президентизиниң Администрация удуртукчузунуң оралакчызы Магомедсалам Магомедовтиң удуртулгазы-биле «Россия Федерациязының тургузукчу субъектилериниң күүсекчи эрге-чагырга органнарының Россия Федерациязының күрүне национал политиказының стратегиязын 2025 чылда боттандырганың түңнелдери болгаш 2036 чылга чедир сорулгаларының дугайында» деп темага семинар-хурал болуп эрткен.
Россияның Националдар херектериниң талазы-биле федералдыг агентилелдиң удуртукчузу Игорь Баринов, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг база Сибирь регионнарында күүсекчи эрге-чагырга органнарының төлээлери болгаш национал политика адырының эксперттери чугаага киришкен. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг байыр чедириишкининде, Президентиниң чарлааны Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында мындыг улуг ниитилел-политиктиг хемчегни Тывага эрттиргениниң чугулазын болгаш харыысалгазын демдеглээн.
Бүрүн эргелиг төлээ Анатолий Серышев хурал үезинде, Россияның сонуургалдарын камгалаарынга, национал политиканың мурнады боттандырар угланыышкыннарын боттандырарынга эрге-чагырга органнарының, хамааты ниитилел организацияларының база институттарның күжениишкиннери чугула дээрзин демдеглээн. Чаңчылчаан российжи сүлде-сүзүк, мөзү-шынар болгаш культура-төөгүлүг үнелиг чүүлдерге үндезилеттинген бүгү-российжи хамааты бот-тускайлаңны быжыглаары, этнокультураны болгаш дылдың хөй янзызын кадагалаары болгаш деткиири, националдар болгаш шажыннар аразында эп-найыралды хандырары, экстремисчи чорукка удур демисел – кол сорулгаларның санында.
Президент Владимир Путинниң чарлыы-биле бадылаан Россия Федерациязының күрүнениң национал политиказының стратегиязы 2036 чылга чедир ажылдаар. Ооң кол сорулгазы – этнокультура болгаш дыл талазы-биле хөй янзы чорукту кадагалап тургаш, Россияның хөй националдыг чоннарының чаңгыс демин болгаш бүгү-российжи хамааты бот-тускайлаңын быжыглаары. Документиде мурнады шиитпирлээр угланыышкыннар болгаш шынарның тускай көргүзүглери кирген, оларны эрткен Стратегияның күүселдези-биле чергелештир сайгарары - хуралдың кол темазы болган.
Игорь Баринов бодунуң илеткелинде, 2025 чылдың түңнелдери-биле Сибирь федералдыг округта кол көргүзүглер бедик бооп артканын демдеглээн: округта хамааты бот-тускайлаңның деңнелин база националдар аразының харылзааларының байдалын үнелээри планныг көргүзүглерни ажып турар болгаш, бүгү-российжи көргүзүглерге дүгжүп турар. Социологтуг шинчилелдерден алырга, Сибирь чурттакчыларының көвей кезии националдар аразында харылзаалар эки деп үнелээн.
Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылынче онза кичээнгей салдынган: «Россия чоннарының бажыңынга» хемчеглер дүүштүрер төлевилел офизин база албан езузунуң годединства2026.рф сайтыны тургускан.
Магомедсалам Магомедов чуртка чоннарның чаңгыс демниң үндезин дөзүн демдеглээн:
«Чоннар аразында найырал, чаңгыс демниг чорук, эп-сеткил эң чугула ужур-уткалыг. Чоннарның чаңгыс деми чокта, ылаңгыя Барыын чүктүң коллективтиг күштериниң кыжаныынга таваржып бистиң чуртувустуң бары болгаш чедиишкинниг хөгжүлдези болдунмас. Ындыг байдалдарда кажангызындан-даа артык демниг болгаш быжыг болур ужурлуг бис. Россияда Чоннарның чаңгыс деминиң чылы – чоннуң негелделеринге харыылап турар ниити күрүне төлевилели-дир».
Игорь Баринов Сибирь регионнарында национал политиканың онзагай байдалын чугаалаан.
«Бөгүнгү байдал харыылаар ужурлуг немелде бергелерни болгаш кыжаныгларны биске тургузуп турарын билир бис. Ол ышкаш халдакчы информацияның салдары база бар. Фейктерни болгаш бооп болгу дег чөрүлдээлиг байдалдарны үезинде дүрген илередири чугула. Сибирь болгаш Ыраккы чөөн чүктүң үндезин чоннар төлээлериниң социал-экономиктиг болгаш этнокультурлуг турум хөгжүлдезиниң хүн чуруму Сибирь федералдыг округка дыка херек».
Владислав Ховалыг регионалдыг Националдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң эрткен чылын национал политиканы Тывага боттанырганының дугайында илеткелди таныштырган. Бөгүнде республикада 73 нацияларның болгаш этниктиг бөлүктерниң төлээлери чурттап турар, оларның аразында эвээш саныг үндезин тожу тывалары база бар. Азербайджан, армян, узбек, кыргыс улуг ниитилелдер, ол ышкаш ийи диаспора республиканың амыдыралында, ылаңгыя бистиң шериг албанныгларывыска болгаш ЛУР биле ДУР-нуң чурттакчыларынга гуманитарлыг чүък чыырынга идепкейлиг киржип турар. Тыва 2023 чылда бадылаан «Россия Федерациязының күрүне национал политиказын Тыва Республикага боттандырары» күрүне программазы-биле ажылдап, амгы үеде федералдыг Стратегия езугаар ону чаартып турар.
Владислав Ховалыг регионда национал политика күүселдезиниң кол угланыышкыннарының аразындан орус болгаш тыва дылдарның хөгжүлдезин айыткан. Россияның эң улуг технологтуг компаниязы – «Яндекс»-тиң деткимчези-биле тыва дылды сан-чурагайже чедиишкинниг шилчиткениниң база республиканың школа доозукчуларының орус дылга Чаңгыс аай күрүне шылгалдазының түңнелдери экижээнин республика Баштыңы демдеглээн. 2024 чылда Тываның Баштыңының чарлыы-биле 2030 чылга чедир тыва дылдың хөгжүлдезиниң күрүне стратегиязын бадылап, республикада ийи дылдың сайзыралын күрүне деңнелинде деткээн.
«Ооң мурнунда ийи дылды деткиири-биле «Тыва Республиканың күрүне дылдарының хөгжүлдези» күрүне программазын хүлээп алган. Орус дылды болгаш Россия Федерациязының чоннарының дылдар деткиир адырда күрүне политиказының чөвүлелиниң чоокта чаа эрткен хуралынга Президентиниң даалгазын барымдаалап, Тывада орус дылды деткиириниң үр хуусаалыг программазын ажылдар эгелээн бис» - деп, Владислав Ховалыг дыңнаткан.
Тываның Баштыңы илеткелинде Ада-чурттуң Улуг дайынының төөгүлүг сактыышкынын, тускай шериг операциязын деткиири-биле чурттакчыларның чаңгыс демниг чоруун кадагалап арттырары, фестивальдар («ВерховьЁ», «Дүңгүр»), чүдүлге-чырыдыышкынныг форумнар дамчыштыр хөй талалыг культура суртаалы, буддийжи эртемденнер белеткелиниң программазы база Россияның буддийжи университединиң ажыдыышкыны дээн ышкаш, регионда национал политика ажылдарынга доктааган. Республика Баштыңының хөй-ниити организацияларынга грантызы боттанып турар, сөөлгү беш чылда социал угланыышкынныг 72 эгелээшкинни деткээн. Экстремизмге удур ажылдарны, тускай шериг операциязының киржикчилерин деткиир чугула төлевилелдерни акшаландырып, даштыкы хамаатыларга адаптация хемчеглерин чорудуп турар.
Өг-бүлениң ыдыктарын быжыглаарынга эрге-чагырганың, шажын-чүдүлге төлээлериниң база өөредилге черлериниң күжениишкиннерин каттыштырып турар «Херелдер», регионнар аразының «Россияның күжү – чоннарның чаңгыс деминде» форум, «Тайбың болгаш эп-найырал дээш» деп аныяктар шуулганы, Соңгу чүк, Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк үндезин чоннарының I съездизи, казак чаңчылдарны катап оттурары база гуманитарлыг чыылдаларга национал каттыжыышкыннарның идепкейлиг киржилгези – кол төлевилелдер санында. IV делегей чергелиг буддийжи форум – 2026 чылда регионнуң кол болуушкуннары апаар.
Тываның Баштыңы Сибирьде националдар аразында харылзааларга социологтарның эки үнелелин ниити системалыг күжениишкинниң түңнели деп демдеглээш, деткимчези дээш чурттуң удуртулгазынга, ол ышкаш чогуур федералдыг болгаш регионалдыг ведомстволарга болгаш структураларга четтиргенин илереткен.
Хуралда округтуң шупту регионнарындан төлээлерниң илеткелдерин база сайгарып дыңнаан.