Тываның арга-арыг камгалалының специалистери чүс-чүс гектар арга-арыгны узуткап болур айыылдыг хээкчи – торгу ховаганының канчаар-даа аажок тарап нептерээрин баш бурунгаар сагындырганы-биле, арга-арыг ажылдакчылары тайга-таңды участоктарын биологтуг бүдүмелдер-биле хораннап эгелээн. Регионнуң Арга-арыг ажыл-агый болгаш бойдус яамызы эрткен неделяда, торгу ховаганын узуткап, чок кылыр талазы-биле хемчеглер планын Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгга таныштырган.
Сайыт Григорий Ондарның тайылбырлааны болза, торгу ховаганы өске курттар ышкаш, тайга черде чоруур. Ол эмин эртир көвүдей бээрге, айыылдыг. 2024 чылга чедир тайга-таңды участоктарында 2,4 муң гектар хире черге торгу ховаганы эскертинген турган. 2025 чылдың кааң агаар-бойдузу ооң дүрген өзүп-көвүдээринге таарымчалыг байдалдарны тургускан. Шинчилел медээлери-биле алырга, торгу ховаганының нептереп-тараан чери 12,8 муң га чедир улгадып, арга-арыгга улуг айыылды тургузуп эгелээн.
Торгу ховаганы амыдыралының эге чадазында, чуургазындан гусеницазы частып кээрге, үнүштерге эң-не улуг хораны чедирип турарын сагындыраал. Ол бодунуң деңзизинден 10 катап хөй бүрүлер аймаан чиптер. Бир эвес курттар көвүдээр болза, кандыг-даа үнүштүң амыдыралының кол үндезини - сүүзүнүн үндүр соруп, чок кылып каар. Ооң түңнелинде ыяштар кадып, өлүр. Ынчангаш торгу ховаганнары өзүп нептерээн турган аргаларны көөрге, өрт соонда ышкаш көстүр.
2000 чылдар эгезинде Тываның арга-арыгларынга торгу ховаганнарының улуг халдаашкыны сөөлгү катап демдеглеттинген турда, ынчан 7 арга-арыг девискээрлери когараан. Ынчан ниитизи-биле 600 муң гектар шөлде тайгага ол нептереп тараан турган. Чүгле самолеттардан химиктиг бүдүмелдерни чаштырып тургаш, хоралыг хээкчини тургузуп шыдаан.
Бо удаада 4-кү класстың хоранынга хамааржыр «Лепидоцид СК» деп биологтуг бүдүмелди торгу курттарын узуткаарынга ажыглаар. Ол кижилерге айыыл чок хоран болур. Оон аңгыда, эксперттерниң чугаазы-биле алырга, шилилгелиг ажылдаар ол хоран, чижээ, арыларга база хора чок. Ол ышкаш үнүштерге болгаш кат-чимистерге база айыыл чок.
Хораннаашкын үре-түңнелдиг болзун дээш, ону авиация ажыглавайн, чер кырындан чорудар деп шиитпир хүлээп алдынган. Торгу ховаганы тарап нептерээн черниң чартыын, азы 6,5 муң газынга улуг профессионал ГАРД дериг-херекселди ажыглаар. Ылаңгыя Таңды (99 га), Кызыл (231,2 га), Туран (6135 га) арга-арыг ажыл-агыйларынга ону ажыглаар.