Тываның Баштыңы Кызыгаар комиссиязының хуралын эрттирип, кызыгаар айыыл чок чоруунуң 2025 чылдың түңнелдерин сайгарып, кызыгаар чоогунуң девискээрлеринде ажыл-ишчи ажыл-чорудулганы чурумчударының болгаш туризмни хөгжүдериниң айтырыгларын чугаалашкан. Хуралга корум-чурум камгалаар болгаш айыыл чок чорук органнарының төлээлери, регион чазааның кежигүннери, муниципалитеттер удуртукчулар киришкен.
Тывада российжи-моол күрүне кызыгаарының узуну 1313 километр. Республиканың беш кожууну Эрзин, Мөңгүн-Тайга, Тес-Хем, Өвүр, Каа-Хем кызыгаар чоогунуң девискээрлеринде чыдар.
Кызыгаар айтырыынга хамааржыр кол бергедээшкиннерге мал-маган ажыл-агыйы, ылаңгыя кадат чокка одар-белчиирче үндүргенинден мал кызыгаарның өске талазынче кире бээр таварылгалар хамааржыр. Чижээ, чүгле 2025 чылда Тываның девискээринден Моол талаже 400 хире баш шээр мал эрте берген, оларны дедир эгидип алыр дээш улуг күжениишкинни үндүрген.
Мал-маганның кызыгаар кеже бээри шүүттүг болурундан аңгыда, ийи таладан ону шиитпирлээрде үени база курлавырларны чарыгдаарынга чедирер. Оон аңгыда кызыгаар чоогунуң девискээри сибирь язвазы дээн ышкаш аарыглардан чогумчалыг эвес деп санаттынган болганда, айыылдыг халдавырны кирип алырының барымдаазы улуг. Ол аарыглар республиканың көдээ ажыл-агыйынга болгаш регионнуң бүгү экономиказынга улуг когаралды дорт чедирип болур, ооң иштинде ооң уржуктарын чайладыр чарыгдалдар талазындан.
Ынчангаш Кызыгаар комиссиязының хуралынга чугаалашкан кол темаларның бирээзи – мал-маганның кызыгаарже кире бээрин болдурбазы-биле херимнерни тудуп, дедир эгидип алган малдарда халдавырлыг аарыгларның бар-чогун хынаар карантин кажааларын тургузары чугула апарган. Тываның ветеринарлыг албан чериниң дыңнатканы-биле алырга, ол угланыышкында ажылдар чоруп турар: бо хүнге чедир мал-маганны түр үеде тудар сес пунктуну туткан, ол ышкаш ниитизи-биле 18,8 километр узун карантин дилиндээн дургаар херимнер тударынга республика бюджединден акша-хөреңгини тускайлаан.
Моол-биле садыг-саарылгалыг, экономиктиг болгаш культурлуг харылзаалар идепкейжээнинден республиканың мурнунда чидиг айтырыглар база тургустунган. «Хандагайты» эрттирилге пунктузун таварты орук шимчээшкини 1,8 катап улгаткан. Чаа каайлы терминалдары ажыттына бээрге, ол шимчээшкин 2 катап көвүдээрин эксперттер баш бурунгаар чугаалап турар. ФСБ-ниң регионалдыг кызыгаар эргелелиниң эксперттериниң дыңнатканы болза, бо чайын болур IV делегей чергелиг буддийжи форумче чалаттырган аалчылар Тываже кээп эгелээрге, кызыгаар ажылынга бергедээшкиннер эгелээри чугаажок.
Кызыгаар, таможня, санитар-карантин, ветеринарлыг, фитосанитарлыг хыналда пунктуларында амгы чурумну барымдаалап, оочурлар албан тургустунар деп, кызыгааржылар санап турар. Бир кижини хынаарынга үш минута деп негелдени сагыыр-даа болза, 40 туристиг автобуска эвээш дизе ийи шактың хыналдазы херек апаар. Ол дээрге кол ачы-дуза инфраструктуразын, ооң иштинде хөй-ниити чемненилгезиниң, дыштанылганың болгаш өске-даа хандырылга точкаларын калбартыры-дыр.
Кызыгаар чуруму күштүг бооп турар Тываның кызыгаар чоогунуң кожууннарынга туризмни организастаары – аңгы тема. Иштики туристерниң чүгле эвээш кезии ОБЯ-га бүрүткедип, кызыгаар зоназында турисчи онзагай черлерже баар чөпшээрелди алыр дээш, дүвүреп турары илереттинген. Ынчап кээрге, кижи бергелерге таваржы бээр болза, бо бөдүүн болгаш үр болбас шимчээшкин камгалаар. Экстремалдыг маршруттарның нептерээнинден, Тывада ындыг болуушкуннар бо-ла болуп турар. Сөөлгү 7 чылда камгалакчылар республиканың туристери-биле болган дөрт таварылгада дүрген дузаны чедиргени, ниитизи-биле 18 кижини камгалааны бүрүткеттинген.
Тываның Баштыңының кызыгаар чоогу кожууннарга күрүне кызыгаарын камгалаар талазы-биле эки турачы дружиналар институдун хөгжүдер дугайында айтыышкынының күүселдезин база хуралда чугаалашкан. Амгы үеде эки турачы кызыгаар камгалакчыларының ажыл-чорудулгазын чурумчудар шупту херек нормативтиг бааза тургустунган. Дружинаның шылгараан кежигүннеринге материалдыг деткимче системазы ажылдап турар. 2025 чылда 13 активчилерге 100 муң рубльдиң премияларын тывыскан, 9 дружинник өөрүп четтириишкин бижиктерин алган. Оон аңгыда, кызыгаар камгалалының ажыл-чорудулгазынга киржип тургаш, кемдеп-берттинген, инвалид апарган азы чок болган эки турачыларга когаралды эгидерин магадылаан камгаладылганы киирген. Бо хүнге чедир кызыгаар дружиналарының 110 кежигүнү камгаладылганы кылдырткан.
Комиссия хуралының түңнелинде, илеткелчилерниң көдүрген айтырыг бүрүзүнге хамаарыштыр элээн каш шиитпирлер хүлээп алдынган. Чижээ, Ветеринария албанынга кызыгаар чоогунуң девискээрлеринде мал-маганны «Хорриот» учет болгаш идентификация системазынга шуптузун хаара тударын хандырар ажылды дааскан. Республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы кызыгаар зоназында мал-маган тудуп турар ажыл-агыйларның ээлери-биле черни хөлезилээр керээлерни чарып, ооң чурумнары хажыттынар болза, ол черлерни хөлезилээн эргезин күш чок болдурар онаалданы алган. Одар-белчиир дүрүмнерин хажытканы оларның чер хөлезилээр эргелерин чидирер. Күрүнениң туризм комитеди кызыгаар кожууннар чагыргалары-биле кады, бирги ээлчегде, ОБЯ-ның салбырынга турисчи бөлүктерни бүрүткээр системага чурумну тургузар ужурлуг.