Чылдың-на май 27-де демдеглээри библиотекарьларның профессионал байырлалы — Бүгү-россияның библиотекалар хүнүнде Тываның Баштыңы Кызылда уругларның культура-чырыдыышкын төвүнче четкен. Республиканың Баштыңы К.И. Чуковский аттыг Тываның уруглар библиотеказының доктаамал номчукчулары база Ховалыг биле Сенги-Доржу оларның өг-бүлелери-биле база төпке ужурашкан.
Республиканың уруглар библиотеказының директору Сылдысмаа Лопсан баштайгы аалчыларны чаа төптүң иштинге экскурсияладып, ооң ажылын тайылбырлаан.
«Өг-бүле» национал төлевилелдиң «Өг-бүлениң үнелиг чүүлдери болгаш культура инфраструктуразы» деп федералдыг төлевилел-биле уруглар төвү ажытттынган. Ол 2003 чылдан бээр Московская кудумчузунда 110 дугаар бажыңның бирги каъдында ажылдап турар республиканың уруглар библиотеказының салбырында бактааттынган. Ол салбырны 2003 чылда чурттакчыларның дилээ-биле Бүгү-делегейниң уруглар камгалалының хүнүнде ажыткан. 2008 чылда Россияга Өг-бүле чылында ук салбыр Уруглар болгаш өг-бүле номчулгазының төвү деп эрге-байдалды алган. Бо чылын федералдыг деткимче-биле ооң баазазынга Уругларның культура-чырыдыышкын төвү тургустунган.
Федералдыг субсидияның ачызында салбырга капитал септелге ажылдарын чоруткан. Төптү чаарткан соонда номчукчуларга болгаш оларның өг-бүлелеринге, ооң иштинде кадыкшылы кызыгаарлыг улуска таарымчалыг байдалдарны тургускан: амгы үении-биле дерээн оран-сава айыыл чок болгаш сонуурганчыг апарган. Номнар фондузунда «Эксмо», «АСТ», «Мирома» деп ном үндүрер черлерниң 500 ажыг чаа номнары немешкен.
Албан чериниң специалистери Москва хоорайда Россияның күрүнениң уруглар библиотеказында билиг-мергежил бедидер программаны ырактан өөренип дооскан. Ажылдакчылар амгы үеде бичии номчукчулар-биле ажылдаарының чаа аргаларын шиңгээдип, номчулганы деткиир аргаларны сайгарып, библиотека ажыл-чорудулгазынга сан-чурагай аргаларын ажыглаарының дуржулгазын алган.
2026 чылдың июнь 1-де, Уруглар камгалалының хүнүнде, чаарттынган уруглар төвүн албан езузу-биле ажыдар.
Владислав Ховалыг экскурсия соонда, номга ынак өг-бүлелер-биле ужуражып чугаалашкан. Социал инфраструктураны хөгжүдериниң, ооң иштинде чаа школалар, уруглар садтары, немелде өөредилге албан черлерин тудар болгаш септээриниң планнарын сонуургаткан. Национал төлевилелдерге республиканың идепкейлиг киржилгези-биле ажылдар боттанырын ол демдеглээн. Национал төлевилелдер шугумундане деткимчениң ачызында Тываның муниципалиттеринде социал инфраструктура объектилери чаарттынып, туттунуп турар. Оларның аразында республикада 19 модельдиг библиотекалар туттунган, өг-бүлелер-биле ажылдар мурнады шиитпирлээр айтырыг болуп артканын чугаалаан.
Кады кылган ажыл-херектер өг-бүлелерни быжыглаар дээрзи билдингир. Сеңги-Доржуларның өг-бүлези ооң көскү үлегер-чижээ. Чаяан Игоревич биле Чечек Игоревна ажы-төлүнге бичиизинден-не номчулгага ынак болурун кижизиткен. Оларның оолдары Чамыян, Саян уругларның болгаш өг-бүлениң номчулга төвүнүң доктаамал номчукчулары. Ада-иези оларны ада-чурттуң болгаш делегей чогаалчыларының чогаалдары, ол ышкаш тыва литература-биле таныштырып турар. Улуг оглу Чамыян – Кызылдың 17 дугаар школазының өөреникчизи, 2024 чылдан эгелеп библиотеканың номчукчузу апарып, аңгы-аңгы жанрларның литературазынга, ылаңгыя тыва чогаалчыларның чогаалдарынга улуг сонуургалдыын көргүскен. Библиотекарьлар ону харыысалгалыг, кичээнгейлиг, бодамчалыг, идепкейлиг номчукчу деп демдеглээн. Номчулга талазы-биле чедиишкиннери дээш библиотека ажылдакчылары аңаа «2025 чылдың тергиин номчукчузу» деп атты тывыскан. Чамыянның дуңмазы Саян эрткен чылын библиотекада бижиттирип алган. Ол чүзүн-баазын чуруктарлыг номнарны улуг сонуургал-биле ажып, «Лунтик», «Непоседа», «Смешарики» дээн ышкаш уругларга өңгүр сеткүүлдерни көөрүнге ынак.
Үш салгалдан тургустунган Ховалыгларның өг-бүлези — кырган-ачазы Бавуу Доржуевич, ооң уруу Надежда Бавуевна, уйнуу Дария — 2024 чылда Уруглар номунуң неделязында эң хөй номчуттунар өг-бүле деп шылгараан. Надежда Бавуевна – К.И. Чуковский аттыг Тываның уруглар библиотеказының доктаамал номчукчузу болгаш библиотеканың чырыдыышкын хемчеглериниң идепкейлиг киржикчизи. Дария школа назыны четпээн үезинде-ле библиотекада бижиттирип алган, кырган-авазы, кырган-авазы-биле бо-ла кээр аалчы. 2023 чылда библиотека карточказының анализинге даянгаш, «Тулган номчукчу» атка төлептиг болган.
Республика Баштыңы ном шыгжамырының ажылдакчыларынга бедик мергежили болгаш ажылынга бердингени, ол ышкаш өзүп олурар салгалдың сайзыралынга үлүг-хуузун киирип чорууру дээш четтиргенин илереткен. Владислав Ховалыг профессионал байырлалы таварыштыр библиотекарьларга боодал чечектерни сөңнеп, бичии номчукчуларга чигирзиг белектерни тудускан.
«Өг-бүле» национал төлевилелдиң ачызында Тывага ындыг ийи уруглар төвү тургустунар. Бии-Хем кожууннуң төпчүткен уруглар ном саңының баазазынга база бир төп ажыттынар.