Курлавыр хандырылга бүдүрүлгелериниң төлээлериниң киржилгези-биле 2025/2026 чылдарның күскү-кышкы үезинде одалга-энергетика комплекизиниң, чуртталга-коммунал ажыл-агый болгаш социал адыр объектилерниң түңнелдерин сайгарган аппарат хуралының үезинде, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг амгы одалга сезонунда илереттинген четпестерни эдип алырын дужааган.
Тываның одалга болгаш энергетика сайыды Эдуард Куулар бо темага хамаарыштыр медээни таныштырган. Республиканың Баштыңы регионда 2025-2026 чылдарның одалга сезону ниитизи-биле таарымчалыг эрткен деп үнелээн.
Одалга сезону 2025 чылдың сентябрь 15-те эгелээн, муниципалдыг тургузугларның хөй кезиинге 2026 чылдың май 23-25 хүннеринде доозулган. Кызылда агаар-бойдустуң байдалы-биле мэрия чылыг сезонун май 25-те доозар деп шиитпирлээн.
Сайыт технологтуг үрелиишкиннер санының эвээжээнин көргүскен кол үрелиишкиннер көргүзүглеринге доктааган. Чижээ, электри хандырылгазында (0,4-110 кВ четкилер) үрелиишкиннерниң саны 12 хуу эвээжээн (457 тургаш 400). Ынчалза-даа эвээш күчүлүг четкилерде (0,4 кВ) үрелиишкиннер саны 12,5 хуу өскени демдеглеттинген. Ындыг өжүрүлделерниң кол чылдагааны – электри-биле изидер дериг-херекселдерни хөйү-биле ажыглап турарындан, ооң чүъгү 73 хууга ажа бээринде. Ооң аңгыда, чылыг хандырылгазында үрелиишкиннер саны 36 хуу эвээжээн (30 таварылга). Кызылдың ЧЭТ нарын айтырыглыг зона бооп артпышаан, чылыг четкизинде үрелиишкиннер саны 58 хуу өскен (26 таварылга). Бүдүрүлгениң специалистериниң бодалы-биле алырга, ол үрелиишкиннерниң чылдагааннары: четкиге шынар чок шенелдеде болгаш хуу секторда ажыдып-хаар дериг-херекселдиң чогунда. Суг хандырылгазы болгаш чуртталга-коммунал ажыл-агый системазында база үрелиишкиннер саны 68 хуу эвээжээн (6 таварылга).
Одаар чүүл-биле үезинде хандырып, хөмүр-даш курлавырын чогуур деңнелге тудуп турган. Ооң-биле чергелештир хөмүр-даштың хереглели 7 хуу өскен, азы 237 муң тонна четкен. Одалга сезону төнгенде, одаар чүүл болгаш энергетика объектилеринде хөмүрнүң курлавырлары ам-даа 5-тен 60 хонукка чедер. Дизельдиг электростанциялар чылда одаар чүүл планының 44 хуузу-биле хандыртынган деп, Куулар дыңнаткан.
Чуртталга-коммунал ачы-дуза төлевирлерин чыыры берге болуп артпышаан. Одалга болгаш энергетика яамызының дыңнадыы-биле алырга, коммунал ачы-дузага ниити өре 2,6 млрд рубль четкен (чылда өзүлде 10,6 хуу), ооң 1,5 млрд руьли – чурттакчы чоннуң өрези болур. Юридиктиг черлерниң чырык энергиязы дээш четки компанияларынга өрези 331 млн рубльга өскен. Бюджет албан черлериниң өрези 401 млн рубль деңнелде арткан.
«Кыш ниитизи-биле таарымчалыг эрткен. Яамы складтарга болгаш социал объектилерге хөмүрнү үе шаанда дүжүрген. Ынчалза-даа сооктар дүжерин манап олурбайн, амдан эгелеп шиитпирлээр айтырыгларже кирер — ол дээрге чырык болгаш чылыг шугумнарынга үрелиишкиннерге хамааржыр» - деп, одалга яамызының илеткелин дыңнаан соонда, Владислав Ховалыг сагындырган.
Владислав Ховалыг яамының илеткелинге болгаш «Кызылдың ЧЭТ» АН база «Россети Сибирь Тываэнерго» АН-ның төлээлериниң санал-оналдарынга даянып, чогуур ведомстволарга болгаш муниципалдыг чагыргаларга элээн каш даалгаларны берген. Ам кол айтырыг – дараазында чылыг сезону эгелээриниң мурнунда шупту четпестерни чайладыр.
Кызыл хоорай мэриязы болгаш Кызылдың ЧЭТ технологтуг үрелиишкиннерни болдурбас дээш, четкиниң кварталдар иштинде гидравликтиг шенелдезин кады чорударын дааскан. Ол шенелделерни чорударын шыңгыы контрольга алыр даалганы Одалга яамызынга берген.
Владислав Ховалыг чуртталга-коммунал ачы-дуза өрелерин төлээр хемчеглер дугайында аңгы даалгаларны ажылдап кылырын айыткан. Күүсекчи эрге-чагырга органнары болгаш муниципалдыг тургузуглар база хоорай округтар чагыргаларының удуртукчулары боттарының ведомство организациялары болгаш ажылдакчылары-биле бо айтырыгга хамаарыштыр тайылбыр ажылын чорудар ужурлуг. Одалга болгаш энергетика яамызы республиканың албан черлериниң өрезин эгидериниң планын ажылдап кылгаш, чогуур албан черлери-биле ажылдаар.
«Чырык болгаш чылыг дээш төлевирни үе шаанда төлээриниң чугулазын чурттакчыларга тайылбырлаар херек. Хандырылга организациялары четкилерде септелгени шынарлыг болгаш үе шаанда чорударынга ол төлевирлер дорт хамаарылгалыг» - деп, Тываның Баштыңы айыткан.