Майның 22-де Кремльге, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг Владимир Путин-биле ужурашкан. Владислав Ховалыг беш чыл бурунгаар, 2021 чылдың апрельде, Россияның Президентизиниң регионнуң удуртукчузунга салган чурттуң национал хөгжүлде сорулгаларын чедип алыр дээш ажыл-чорудулгазын илеткээни бо. Ужуражылганың түңнелинде, Президент Владислав Ховалыг баштаан регионалдыг чазактың командазы эки ажылдаанын демдеглеп, регион баштыңының соңгулдаларынга чедиишкиннерни күзээн.
Владислав Ховалыг Президентиниң мурнунга илеткелин регионалдыг эрге-чагырганың мурнады көөр угланыышкыны - тускай шериг операциязын деткээн ажылдар дугайында медээден эгелээн. Тускай шериг операцияларының хоочуннарын хамааты амыдыралда деткииринче онза кичээнгей угланган. Республиканың ажыл-чорудулгазында мал ажыл-агыйы кол черни ээлеп турарын барымдаалааш, хоочуннарны деткиирде «Агромотиватор» программаны идепкейлиг ажыглап турар. Программа езугаар хууда ажыл-херээн эгелээр күзелдиг кижилерниң саны регионга аңгылаан лититтен хөй, ынчангаш ону улгаттырарының аргазын Россияның Көдээ ажыл-агый яамызы-биле сайгарып турар. Оон аңгыда, инвесторларның ажытканы чаа бүдүрүлгелерге тускай шериг операцияларының хоочуннарын ажылга хаара тударының аргаларын көрген. «Тываның маадырлары» регионалдыг кадрлар төлевилели ажылдап турар. Баштайгы 30 кижи удуртукчу албан-дужаалдарга ажылдаар тускай өөредилгени эрткен. Россияның Маадыры Буян Куулар аныяктар херектериниң сайыдында томуйлаттырган.
Владислав Ховалыг 55-ки бригадага «гвардейжи» атты база Кутузов орденни тыпсып, тыва дайынчыларны, ооң иштинде дөрт кижини Россияның Маадыры бедик шаңналдар-биле шаңнааны дээш, Президентиге өөрүп четтиргенин илереткен.
Тыва бюджет байдалы берге-даа болза, бүдүн чурт ышкаш, Россия Федерациязының чаа субъектилерин катап тургузарын деткип турарын Владислав Ховалыг база илеткээн. Тускай инвестиция төлевилели-биле 2023-2025 чылдарда Луганск Улус Республиканың Свердловск муниципалдыг округда үш социал албан черлерин: Свердловскиниң № 6 тускай школазын, Червонопартизанск хоорайның № 15 «Спутник» уруглар садын база Свердловскиниң №1 лицейин шефке алгаш, капитал септелгелерни чоруткан. Бо чылын Червонопартизанск гимназиязынга септелге ажылдары планнаттынган.
Владимир Путин тыва дайынчыларның эрес-дидим чоруун мактап, фронтуну бүгү талазы-биле деткип турары дээш республиканың чурттакчыларынга өөрүп четтиргенин илереткен.
Владислав Ховалыг 2025 чылда Улуг Тиилелгениң 80 чылын база Ада-чурт камгалакчызының чылын республикага демдеглеп эрттиргенин дыңнаткан. Орус шериг-төөгү ниитилелиниң деткимчези-биле Тываның орус оолдары, Ленинградты камгалаарынга киришкен тоолчургу Шумов алышкыларның минометчу бөлүүнге тураскаалды Кызылда тургускан. Шинчилел ажылдарын чоруткан түңнелинде, Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннарының чаа аттарын Тиилелге шөлүнде тураскаалче немей киир бижээн. Улуг-Хемниң эриинде ТШО киржикчилеринге тураскааткан мемориалдыг комплексти тургускан.
2025 чылдың төнчүзүнде үрде манааны 4500 олуттуг спортчу-культура төвүн ажыдып, Улуг Тиилелгениң юбилейинге тураскаадып, «Победа» деп атты тывысканы улуг ужур-уткалыг.
Сөөлгү беш чылда регионнуң социал-экономиктиг хөгжүлдези доктаамал өзүлдени көргүскен деп Тываның Баштыңы медеглээн. Чижээ, сөөлгү беш чылда регионалдыг каттышкан продукт ийи катап өскен. 2025 чылдың төнчүзүнге чедир Тывада РКП индекизи 101 хуу болур российжи ортумак көргүзүгнү ажып, 103,6 чедер ужурлуг. Кол капиталче инвестициялар салыышкыны 2,5 катап өскен.
Владислав Ховалыг экономиктиг өзүлде чурттакчыларның чаагай чоруундан көстүп турарын демдеглээн. Чижээ, ядыы-түреңги чоруктуң деңнели 28,5-тен 18,6 чедир эвээжээн — 10 хире хуу пунктуда. Ажыл чок чоруктуң деңнели 3 катап эвээжээн, 6,2 кижи четкен. Айның ортумак шалың төлевири 71 хуу өскен, кижи санынга хамаарыштыр ортумак орулга 2 катап өскен.
Тываның Баштыңы регионалдыг бюджете боттуң орулгаларын көвүдедири амгы мурнады боттандырар айтырыг дээрзин демдеглээн. 2025 чылдың төнчүзүнге чедир ол 24 хуу, а 2020 чылдан бээр 2,5 катап өскен. 13 чыл иштинде регионалдыг бюджеттен МРОТ-туң өзүлдезин барымдаалап, шалың төлевириниң фондузун долузу-биле бо чылын бир дугаар хандырган.
Регион хөгжүлдезиниң кол шимчедикчилериниң бирээзи – чуртталга тудуу болган. Республика 2024 чылдың сентябрьда Президентиниң Кызылга ажыл албан аайы-биле кээп чорааш, ол угланыышкында чедип алган темпини кадагалап артырар дээн даалгазын күүседирин уламчылап турар. 2025 чылда 467 муң дөрбелчин метр чуртталга бажыңнарын дужааган, совет үениң эң бедик көргүзүүн безин ажа берген. Ниитизи-биле сөөлгү беш чылда чуртталга тудуунга инвестицияның ниити хемчээли 70 млрд рубльди ашкан.
Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программазы база Инфраструктураның бюджет чээлилери дээн ышкаш федералдыг деткимче хемчеглерин чедимчелиг ажыглааны чуртталга тудуунга рынок аргаларын ажыглап эгелээринге, чаа микрорайоннарны тударынга, чогуур инфраструктураны ынаар кииреринге байдалдарны тургускан.
Владимир Путинниң деткимчези-биле Тывага 2023 чылдан эгелээн, чылда 2 хуу чиигелделиг ипотека программазы чуртталга тудугларын масаалыы-биле эгелээринге шиитпирлиг базым болган. 2023-2025 чылдарда республикада 3,5 муң ажыг өг-бүле чиигелделиг чээлилерни алган. Бо чылын бир муң өг-бүле ол деткимчени алыры көрдүнген. Чурттаар оран-сава-биле хандырылга 14 дөрбелчин метрден 17,7 дөрбелчин метр чедир өскен.
Владислав Ховалыг 2030 чылга чедир 1 миллион дөрбелчин метр чаа чуртталга шөлүн тудар сорулганы салганын, регионда чурттакчы чон санының өзүлдезин барымдаалап, кижи санынга хамаарыштыр 20 дөрбелчин метр көргүзүгнү чедип алыр деп турарын дыңнаткан. Бир кижи санынга хамаарыштыр 33 дөрбелчин метр чурттаар оран-сава нормативин хандырар дизе, 6 млн дөрбелчин метр чурттаар оран-саваны тудар апаар. Ынчангаш Тываның Баштыңы «Өг-бүле ипотеказы» тускай негелделиг программаны Тывага 2030 чылга чедир узадырын деткиирин Президентиден дилээн, ынчан аныяк өг-бүлелер чиигелделиг негелделер-биле чурттаар оран-саваны садып ап, демография адырында сорулгаларны чедип алырынга салдарлыг.
Владислав Ховалыг Президентиниң хууда кичээнгейи болгаш деткимчезиниң ачызында регионнуң социал-экономиктиг хөгжүлдези турум темпини алганын, Тывага болгаш Россияга ниити угланыышкыннарда чугула улуг хемчээлдиг болгаш узун хуусаалыг айтырыгларны шиитпирлээринге көскү чедиишкиннерни чедип ап турарын онзалап демдеглээн.
Тываның Баштыңы Президентиниң салган сорулгаларын чедип алыр дээш, бодунуң командазы-биле моон-даа соңгаар кады ажылдаарынга быжыг беленин илереткен.
Владимир Путин сөөлгү чылдарда Тывада кылдынган улуг ажылдарны демдеглеп, инвестицияларның болгаш чаа төлевилелдерниң өзүлдезин онза айтып, оларны регионалдыг эрге-чагыргалар деткииринге идегелин илереткен. Ол ышкаш социал айтырыгларже, тодаргайлаарга, эде тудуушкун база чаа тудуг ажылдары хереглеттинип турар школа назыны четпээн уруглар садтарының болгаш школаларның санынче аңгы кичээнгейни угландырарын айыткан. Тывада ийи ээлчеглиг өөренип турар өөреникчилерниң саны чурттуң ортумак деңнелинден ийи катап хөй. Владимир Путин регионнуң ол айтырыын шиитпирлээринге федералдыг чазак дузаны көргүзер чогуур айтыышкыннарны бээрин дыңнаткан.
«Силерниң чугаалааныңар дег, силер болгаш силерниң командаңар ниитизи-биле эки базымнарны көргүзүп турар силер. Республиканың чурттакчылары бо ажылды канчаар үнелээрин көөр апаар бис. Ынчангаш силерге ниитизи-биле чедиишкиннерни күзедим» - деп, Путин ужуражылганың төнчүзүнде чугаалаан.