Тываның чазаа 2025 чылда хүлээп алдынган арага ижерин кызырарының регионалдыг концепциязында көрдүнген сорулгаларны күүседири-биле ажылчын бөлүктү тургускан. Республика баштыңы Владислав Ховалыг аңаа хамаарышкан чогуур айтыышкынга атты салган.
Бөлүктү республика чазаанда социал айтырыгларны хайгаарап турар чазак даргазының оралакчызы Орлан Сарыглар удуртур. Сайыттар болгаш эрге-чагырга органнарының удуртукчуларндан аңгыда, хөй-ниити, шажын болгаш өске-даа организацияларның төлээлери бөлүктүң составынче кирген. Бөлүкке Тываның үш кол чүдүлгелерин төлээлээр кылдыр Туранның епископу, Православ хүрээниң Кызыл епархиязының викарийи иеромонах Ермоген база Тываның Камбы ламазы Лоден Шераб кирген.
Арагага удур программаны боттандырарынче республикада башкарыкчы хөй-ниити организацияларын хаар туткан. Оларның аразында Адалар чөвүлели, Херээженнер эвилели, «Ада-чурттуң камгалакчылары» фонд, «Тываның энерелдиг чүректери» аныяктар шимчээшкини, инвалидтер ниитилели дээш, оон-даа өскелер бар.
Бөлүктүң ажылынга арага болгаш наркотиктиг бүдүмелдерже сундулуг кижилерге дуза чедиреринге дорт хамаарылгалыг албан черлериниң специалистери, ооң иштинде эмчилер, психологтар, социал реабилитация эксперттери база киржир.
Бөлүктүң сорулгазы кадык амыдыралды суртаалдаарындан аңгыда, арагалаашкынны шинчилеп, байдалды анализтеп, чурттакчы чоннуң арагалаашкынынга удур тодаргай базымнарны чазакка саналдап, алдынган хемчеглерниң үре-түңнелин үндүрер ужурлуг. Оон аңгыда, арагадан хамаарылгалыг кижилерге эмчи реабилитациязы болгаш ресоциализация системазын ажылдадып, чажыт арага бүдүрүлгези болгаш садып-саарылгазы-биле демисежир дээштиг арга-хевирлерни ажылдап кылыры негеттинип турар.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг республикада арага-дарыга удур демиселдиң хемчеглерин күштелдирерин, ылаңгыя араганы хоойлуга удур садарын кызыгаарлаарын деткип турар. Арага эң-не аар кем-херек үүлгедиишкиннериниң чылдагааны болуп, ол ышкаш чылдың-на он-он актыг кижилер орук озал-ондаандан өлүп азы кемдеп турар болганда, ол айтырыгга шыңгыы болуру чугула деп санаан.
«Демиселдиң чедимчелиг ажылдарын күштелдирип, үре-түңнел чок шимчээшкинден ойталап, амгы үениң чаа аргаларын ажылдап кылыр херек» - деп, республика Баштыңы концепцияның ужур-утказын чугаалаан. Араганы шыңгыы хораан үндезин культурага болгаш өгбелерниң ужур-чаңчылдарынга даяныры чугула деп ол санап турар.
Араганы 37 хардан өрү назылыг эр улус болгаш 49 хардан өрү назылыг херээжен улус чүгле онза таварылгаларда ижер турган. Ол чурумну хажыткан улус хөй-чарның шииткелинге таваржып, чамдыктарда чоннуң байырлалдарынче киржир эргезин казыттырып турган.
Беш чылда кылдыр санаан Тывада арага ижерин эвээжедириниң концепциязын 2025 чылдың ноябрьда бадылаанын сагындыраал. Ооң күүселдези-биле кижи санынга онааштыр араганы ижери 6-дан 4 литр этанолга чедир эвээжээр ужурлуг. Арага-биле холбаалыг өлүм-чидим 100 муң кижиге хамаарыштыр 24,2-ден 22,5 чедир эвээжээр. Бир чыл дургузунда арагадан катап база эмнедип чыткан аарыг кижилерниң үлүү 21,8 хуудан 20,8 хуу чедир бадар.
Сөөлгү чылдарда Тывада арага садарында кызыгаарлаашкыннар турза-даа, араганы чаңгыстап садарының албан езузунуң көргүзүү 145,7 хуу өскен, 2017 чылда 519,3 дал турганындан, 2024 чылда 1275,8 дал четкен деп документиде айыткан. «Республикада арагадан аарып чоруур кижилерниң көргүзүү Россия Фкедерациязының көргүзүүнден 45,1 хуу, а Сибирь федералдыг округта көргүзүгден 24,4 хуу хөй» - деп, концепцияда айыткан.
Концепцияны боттандырарының хемчеглер планында 30 хире пункт бар. Өске-даа чүүлдерниң аразында «Тыва Республиканың девискээринге арага продукциязын үүрмектеп садар үени кызыгаарлаарын киирер дугайында хоойлужудулга эгелээшкинин киирер» деп саналдап турар.
Концепцияны боттандырар дээш 30 бөлүк хемчеглерни ажылдап кылган. Арага продукциязын үүрмектеп садар үени оон-даа кызыгаарлаары - кол хемчеглерниң бирээзи. Амгы үеде Тывада арага аймаан ажыл хүннеринде 11:00 шактан 15:00 шакка чедир садарын хоойлужуткан. Өске үелерде база дыштаныр болгаш байырлал хүннеринде арага садары хоруглуг.