Май 18-те аппарат хуралынга, Хереглекчилерниң эргелерин камгалаар болгаш кижиниң чаагай чоруунга хайгаарал талазы-биле федералдыг албанның ТР-ниң эргелелиниң удуртукчузу Людмила Салчактың илеткелиниң соонда, Владислав Ховалыг албан чорудар профилактиктиг хемчеглерден аңгыда, чон ортузунга бойдустан халдавырларга удур профилактиканы болгаш чырыыдышкын ажылдарын күштелдирер даалганы берген. Ылаңгыя ындыг аарыглар талазы-биле айыылдыг регионнарның бирээзи деп санаттынып турар Моол-биле кожа-хелбээ девискээрлерге база дириг амытаннардан дамчып болур айыылдыг халдавыр - чумага ол хамааржыр.
Чумага удур профилактиктиг хемчеглерни чорудары чугула болуп арткан. 2025 чылдың сентябрьда Моолга бир кижиге бес чумазындан аар аараан таварылга демдеглеттинген. Ол кижи халдавыр бар тарбаган эъдин чиггени илереттинген. Ынчангаш бо болуушкун соонда, тарбаган эъдин ажыглаар Моол-биле кожа турар Россияның шупту регионнарын, ооң иштинде Тываны база, чумага удур доктаамал хайгааралга алган.
Роспотребнадзорнуң регионалдыг эргелелиниң начальниги Людмила Салчак республикада кызыгаар кожууннарның чурттакчы чонун чумага удур тарып эгелээн дээрзин Тываның Баштыңынга илеткээн. Бо хүнге чедир Моол-биле кожа девискээрлерде чурттап турар 12,5 муң ажыг кижини, ооң иштинде 3210 уругларны тараан. Чума талазы-биле таарымча чок участоктарже кирериниң айыылдыын сагындырган херимнерни болгаш демдектерни тургузар ажылдар чоруп турар. Бо даалга амдыызында күүсеттинмээн, ынчалза-даа июнь 31-ге чедир үе ам-даа бар.
Владислав Ховалыг онза айыылдыг халдавырларны киирбези-биле албан кылыр ужурлуг ажылдарны дүргедедирин кожуун удуртукчуларынга бодунуң талазындан дааскан. Тарылгалар, сагындырыг демдектер салыры болгаш өске-даа профилактика хемчеглери-биле чергелештир тайылбыр ажылдарын күштелдирер. Бир эвес кижилер боттарының айыыл чок чоруу дээш сонуургал чок болза, күрүне «санитарлыг камгалалды» берип шыдавазы билдингир. Кызыгаар чоогунда кожууннарның чурттакчы бүрүзү дириг амытаннардан халдап болур онза айыылдыг черде чурттап турарын школадан тура билип, халдавырның айыылындан чайлаар дээш аарыгларның кол демдектерин, ол ышкаш халдавырны чыпшырып алган деп каразып кагза чүнү канчаарын билген турар ужурлуг.
Сибирь регионнарынга өске-даа бойдустан тарап болур ниити өске-даа халдавырлардан камгаланыр хемчеглерни база хуралда сайгарган. Оларның аразында сибирь язвазы, бруцеллез, саргы энцефалиди, туляремия, калчаа дээш оон-даа өске аарыглар бар. Час эгезинден саргыга ызырткан таварылгалар 21,4 хуу өскен. 295 кижи эмчи дузазын дилеп келген. Үш таварылгадан халдавырны тыпкан: бирээзи энцефалит вирустуг, а ийизи эрлихиозтуг болган.
2026 чылдың баш бурунгаар медээзи езугаар, Тыва саргы энцефалидиниң талазы-биле Сибирьде эң дүвүренчиг көргүзүглерлиг болганындан, ооң-биле демиселди шыңгыы чорударын Владислав Ховалыг сагындырган. Тываның Кадык камгалал яамызынга шупту социал объектилерни, хөй-ниити дыштанылга шөлдерин, ооң иштинде уруглар лагерьлерин саргыга удур хораннаар дугайында даалганы муниципалдыг тургузугларга берип, ол ышкаш айыылдыг бөлүкке хамааржыр чурттакчыларны саргы энцефалидинге удур тарыыр ажылды доозарын дааскан. Шупту харыысалгалыг ведомстволарның ниити хамаарылгазы болгаш кады хөделиишкининиң ачызында регионнуң санитарлыг-эпидемиологтуг чаагай чоруун хандырарын чедип алыры чугула дээрзин республика баштыңы демдеглээн.