Амыдырал-чуртталганың үндезин хевирин, ажыл-агыйжы ажыл-чорудулгазын болгаш культурлуг өнчү-хөреңгизин кадагалап арттырар дээш РФ-тиң Пезидентизиниң Чарлыы-биле тургускан эвээш санныг үндезин чоннарның хүнүн бистиң чуртувуста 2025 чылда Россияның чоннарының чаңгыс демниг чоруунуң чылында бир дугаар демдеглээн. Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг Тываның үндезин чоннарының төлээлеринге бо чаа байырлал-биле байырны чедирген.
Владислав Ховалыг МАХ мессенджерде парлаан медээзинде, Россияның культуразының хөй янзызын болгаш күрүнениң чаңгыс демин кадагалап арттырарынга эвээш санныг чоннарның ролюнуң чугулазын демдеглээн.
«Тывага бо хүн онза ужур-уткалыг. Бистиң республиканың ырак-узак девискээрлеринде ивижилерниң эрте-бурунгу чаңчылдарының болгаш амыдыралдың тускай овур-хевириниң дириг камгалакчылары болур тыва тожуларынга чоргаарланып чоруур бис. Оларның бойдуска камныг хамаарылгазы база өгбелериниң чагыгларынга бердингени төрээн черинге езулуг бердингениниң үлегер-чижээ-дир» – деп, Тываның Баштыңы демдеглээн. Үндезин чоннарны деткиири, оларның девискээрлерин хөгжүдери – регионалдыг чазактың мурнады хөгжүдер чугула айтырыы дээрзин база айыткан. «Аныяктар төрээн дылын болгаш тускай ажык-тывыжын кадагалап арттырып алырынга байдалдарны тургузуп, ону келир үениң үндезини кылдыр көрүп турар бис» - деп, Баштың немээн.
Тывага байырлал хүнүнде элээн каш хемчеглерни организастаан. Орус культура төвүнге болуп эрткен Кыдыкы Соңгу чүктүң, Сибирьниң, Ыраккы Чөөн чүктүң үндезин чоннарының хөгжүлдезиниң дугайында «төгерик стол» кол болуушкуннарның бирээзи болган. Республиканың Чазаа болгаш регионнуң Националдар херектериниң талазы-биле агентилел хемчегни организастап эрттирген.
Үндезин чоннарның делегаттары, күүсекчи эрге-чагырга, тус чер бот-башкарылга органнарының, хөй-ниити организацияларының төлээлери, Дээди Хуралдың депутаттары, эртемденнер «төгерик столдуң» ажылынга киришкен.
Тываның Чазааның Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар Артына Бузур-оол хемчегниң киржикчилеринге байырын чедирип, кадыг-шириин агаар-бойдустуг регионнарда чурттап турар үндезин чоннарның онзагай амыдыралы болгаш бойдус курлавырларының ажыглалы күрүнениң тускай камгалалын негеп турар демдеглээн. «Бөгүн шупту үндезин чоннар ниитилелдериниң төлээлери каттыжып, бот-боттарын деткижип, демниг ажылдааш, Тываның үндезин чоннарының амыдырал-чуртталгазының шынарын бедидер дээш улуг чедиишкиннерни чедип ап болур» - деп, демдеглээн. Чазак Дарганың оралакчызы үре-түңнелдиг болгаш чедиишкинниг ажылды киржикчилерге күзээн.
«Төгерик столга» үндезин чоннарның социал-экономиктиг болгаш этнокультурлуг хөгжүлдезинге хамаарышкан чидиг айтырыгларын база сайгарган. Тыва тожуларының төөгүзүнге болгаш этнографиязынга, ол ышкаш оларга көрдүнген деткимчеге, ооң иштинде хоойлужудулга хемчеглеринге хамаарыштыр илеткелдерни дыңнаан. Тыва Республикада Сибирьниң үндезин чоннарының «Тос бөрү» ассоциациязының президентизи Доржаа Никитин база тожу тываларының каттышканы «Тос чадыр» ассоциациязының президентизи Светлана Демкина боттарының организацияларының ажыл-чорудулгазын илеткээн.
Чурттуң девискээриниң үштүң бир кезиин ээлеп чурттаан Россияның үндезин чоннарының эрге-ажыктарын боттандырарын хандырар дээш, оларның чурттап чораан үндезин черлериниң даңзызын тургузуп бадылаан. 15 регионда чурттап турар 47 чон чаңгыс аай даңзыже кирген. 2020-2021 чылдарның чизези-биле Тыва Республикада 7189 тожу тывалары чурттап турар. Олар Мөңгүн-Тайга кожууннуң Мөген-Бүрен болгаш Тоолайлыг сумулар, Тере-Хөл кожууннуң Шынаа, Каргы, Балыктыг база Эми сумулар, Тожу кожууннуң Азас, Ий, Сыстыг-Хем база Чазылар сумулар болгаш Эрзин кожууннуң Бай-Даг суур девискээринде чурттап турарлар.