Главная
Пресс-служба
Медээлер

1920 чылдың март 1 - Тываның бирги профессионал чурукчузу Всеволод Ламаевич Тас-оол төрүттүнген хүнү

02.03.2026 11:35

Всеволод Ламаевич Тас-оол Барыын-Хемчик кожууннуң Аянгаты сумузунуң Суг-Кажаа деп черге төрүттүнген. Ол үеде Тыва Урянхай край турган, а чыл эрткенде, Тыва Арат Республика апарган. Совет эвилели аныяк республикага кадрлар белеткээринге дузалажып, салым-чаяанныг тыва аныяктарны шыырак өөредилге черлеринге өөредип чорудуп турган. Ындыг аныяктарны дилеп тып, шилиир дугайында тускай айтыышкын база бар.

Чажындан-на уран чурулгага салым-чаяанын көргүзе берген Тас-оолду ТАР-ниң чазаа Москваның 1905 чылдың тура халыышкынынга тураскааткан уран чурулга талазы-биле күрүнениң техникумунче, амгы үеде Москваның академиктиг уран чүүл училищезинче өөредип чоруткан. Техникумга орус импрессионистиг школаның эдерикчизи, Сталин үезиниң улуг чурукчузу Александр Герасимовтуң өөреникчизи кылдыр өөренип кирген.

Ада-чурттуң Улуг дайыны-биле ооң өөредилгези ара соксаан. Бажыңының дүгү көгергижеге Всеволод Ламаевич фашистиг люфтваффениң Москваны канчаар бомбалап турганын сактып чугаалап чораан. Өске москважылар-биле кады ол кывар бомбалар өжүрер дээш бажыңнар кырынга хайгааралды чорудуп турган. Кажан бир бомба кээп дүжерге, ону дүрген-не кыскаш-биле туткаш, суглуг доскаарже азы элезинниг хааржакче суггар ажыл.

Октябрьда немецтер Москваже чоокшулап кээрге, кижилерни калбаа-биле өскээр көжүрүп эгелээн. Техникумну хаапкан, студентилерни мобилизациялаан, даштыкы хамааты Тас-оолду бажыңынче чандырыпкан. Всеволод Ламаевич Тывага чанып келгеш, Рязаньдан бирги агымның организастыг чыылдазы-биле келген чурукчу Василий Демин-биле кады «Окна ТувТА» (Тываның телеграф агентилели) деп информация агентилелин тургускан — ол Гитлерни азып каар деп кыжанган тоолчургу Кукрыникстерниң ажылдап турганы «Окна ТАСС» совет медээ агентилелинге ажылдап турган.

Ол чылдарда Всеволод Тас-оол чүгле плакаттарга эвес, а станоктуг чурулгага бодун көргүзүп эгелээн. Баштайгы башкызы Александр Герасимовтуң салдары аңаа көскү болган. Тас-оолдуң ол үеде чураан пейзажтары импрессионистиг хевир ышкаш, чиик болгаш хостуг турган. Ооң-биле чергелештир ол шыырак портрет чурукчузу кылдыр база илереп келген — ооң элээн ажылдарын Третьяков галереязы садып алгылаан. Чурукчунуң ачазының онзагай портреди амгы үеде Тываның Национал музейиниң шыгжамырында кадагалаттынып чыдар.

Аянгатының ховар салым-чаяанныг чурукчузу долузу-биле ажыттынмааны харааданчыг. Тыва дайын соонда, Тыва автономнуг область апарганда, чурукчунуң чогаадыкчы хүрээлелинден бир кижи ону политиктиг бүзүрел чок деп буруудадып, эрге-чагыргаже нүгүл хопту киирген. Нүгүлге бүзүревезе-даа, канчап билир дээш, Тас-оолду Тываның найысылалында депшилгезин ара үзүп, эрге-чагырга органнарындан ырадыр шөлээн.

Всеволод төрээн чери Кызыл-Мажалыкче көжүп келген. Аңаа ол орус дыл башкызы, ынак кадайы Лиза — Елизавета Аверианова Никитина-биле өг-бүлени туткан. Чүгле 15 чыл дургузунда ол өг-бүле беш ажы-төлдү бодараткан. Чурукчунуң салым-чаяаны ам-на чечектели берген ышкаш болган. Кезек үеде Всеволод Ламаевич шынап-ла эң-не эки галереяларга төлептиг чуруктарны чураан. Ынчалза-даа ол аас-кежиктиг үени чашкы шааның аар салдары – туберкулез аарыы үзе киирген. Эмчилер ооң бир өкпезин ап каапкан. Шак ындыг берге кезиишкинден катап тургустунарынга чылдар херек, чүге дизе бүдүн мага-ботту эде чаңчыктырар апаар.

Ол аарыг-биле шыдаар шаа-биле демисешкен. Ынчалза-даа чуруттунарын кажан-даа соксатпаан. Амгы үении-биле баннерлер, азы плакат чурулгазы – шимелде төлевилелдеринге хөйү-биле ажылдаан. Каяа-даа, үргүлчү бөдүүн карандаш биле анаа альбомнуг чорууру чаңчыл чораан. Бир-ле солун арын азы бир-ле онзагай чүүл көрүп калза, оозун ажыдыпкаш, дөзевилел шыйыгларны демдеглей тыртып алыр. Ооң ындыг эскизтери чүс-чүс, олары доозулбаан-даа болза, уран чүүлдүң үнелиг ажылдары бооп арткан.

Всеволод Тас-оол 1988 чылдың февраль 26-да, 69 харлаарынга чүгле үш хонук четпейн, чок болган. Төрээн чери Кызыл-Мажалык суурда ону орнукшуткан.