Хүндүлүг Каң-оол Тимурович! Хүндүлүг депутаттар!
Хүндүлүг чаңгыс чер чурттуглар!
Тыва Республиканың Үндезин Хоойлузунуң негелделерин езугаар республикада ажыл-херектер байдалының болгаш 2026 чылда иштики политиканың мурнады шиитпирлээр айтырыгларының дугайында чылдың-на бээр Айыткалымны силерге таныштырар-дыр мен.
2025 чылдың Айыткалында күрүне эрге-чагыргазының болгаш тус чер бот-башкарылга органнарының мурнунга салдынган сорулгалар бүрүнү-биле күүсеттинген дээрзин демдеглеп тур мен. А узун хуусаалыг айтырыглар талазы-биле ажыл уламчылап турар.
Россия амгы үеде хөй националдыг чуртувустуң төөгүлүг өнчү-салгалын, сүлде-сүзүк болгаш мөзү-шынар үндезиннерин, культурлуг бот-онзагайын камгалап, тайбың келир үези дээш демисежир берге орукту эртип турар. Ынчалза-даа бо улуг хемчээлдиг төөгүлүг ажылдар чоруп турар үеде безин 2025 чыл бодунуң ханы ужур-утказы болгаш үнелиг чүүлдери-биле онзагай апарган.
Улуг Тиилелгениң 80 чылы болгаш Ада-чурттуң камгалакчыларының чылы Тывада бүгү-ле хөй-ниити хемчеглериниң болгаш эгелээшкиннерниң кол үнелиг чүүлү болгаш быжыг өзээ болу берген. Кады кады Ада-чурттуң Улуг дайынының тиилекчилериниң салгалынга мөгейип, тускай шериг операциязынга киришкеннерниң эрес-дидим чоруунга шупту кады хүндүткелди илереттивис.
Эрткен чылдың ноябрьда 55-ки аңгы мотоадыгжы бригада тургустунганындан бээр 10 чыл оюн демдеглээн. Бо чылдар дургузунда ол Төп шериг округунуң составы-биле даалгаларны күүседип, бүгү-ле операцияларның бүзүрелдиг болгаш эрес-дидим киржикчизи кылдыр бодун бадыткаан.
Бистиң бригадавыс ийи чыл дургузунда «гвардейжи» деп хүндүлүг атты эдилеп, эрткен чылын эң бедик дайынчы шаңналдарның бирээзи — Кутузов ордени-биле шаңнаткан. Чеди муң ажыг шериг албанныглар күрүне шаңналдары-биле шаңнаткан, оларның аразында Эрес-дидим чорук ордениниң кавалерлери база бар.
Олардан Россияның үш Маадыры үнген. Эрткен чылдың төнчүзүнде Запорожьениң ийиги улуг хоорайы Гуляйполеже халдаашкын үезинде маадырлыг чоруун көргүскеш Россияның Маадыры деп бедик шаңналга төлептиг болган «Кыргыс» деп кыйгылыг дайынчы Найырны - база бир чаңгыс чер чурттуувусту бүгү чурт билип алган.
Бо залда тускай шериг операциязының киржикчилерин көөрү өөрүнчүг-дүр. Эргим чаңгыс чер чурттуглар! Оларның эрес-дидим чоруу дээш өөрүп четтиришкинниң демдээ кылдыр Ада-чурттувустуң камгалакчыларынга байырдан чедирип каалыңар!
(Адыш часкаашкыннары)
Эрткен чылдың шупту хемчеглери чоннуң улуг патриотчу шимчээшкини-биле катчы берген деп хөөредиг чокка чугаалап болур. Ада-чурттуң Улуг дайынының болгаш тускйа шериг операциязының киржикчилерин деткээн дыка хөй буянныг үүле-херектер сагыш-сеткилдиң ханызындан база чылыг-чылыг хамаарылга-биле болуп эрткненин демдеглеп каайн.
Улуг Тиилелгениң юбилейлиг чылында Тываның орус оолдары, тоолчургу минометчу Шумов алышкыларга тураскаалды тургускан бис. Тыва Арат Республикадан фронтуже аъттанган Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчилериниң аттарын сиилбээн тураскаалдарны Тиилелге шөлүнде немей салган.
Тускай шериг операциязының киржикчилеринег тураскааткан мемориалдыг комплексти Кызылда Улуг-Хемниң эрик чоогунда тудуп үндүрген. Үрде манааны спортчу-культура төвүнүң ажыдыышкыны декабрьда болуп эрткен. Ол кайгамчык объектини эрткен, амгы болгаш келир үениң тиилелгелеринге база чедиишкиннеринге тураскаадып «Тиилелге» деп ат-биле адаан!
(Адыш часкаашкыннары)
Тускай шериг операциязының киржикчилерин болгаш оларның өг-бүлелерин деткиир талазы-биле дыка хөй чүүлдер кылдынып турар. «Тываның Маадырлары» кадрлар төлевилели хереглелдиин көргүскен. Ооң баштайгы 30 киржикчизи удуртукчу албан-дужаалдарга ажылдаар белеткелди эрткен.
Программаның киржикчизи Кара-Сал Эртине Александрович Кызыл хоорайның Төлээлекчилер хуралының депутадында соңгуттурган. На должность заместителя руководителя Службы лицензирования Республики Тыва Республиканың ажыл-чорудулганың чамдык хевирлеринге чөпшээрел бээр албанның удуртукчузунуң оралакчызы албан-дужаалда Монгуш Иван Константинович томуйлаткан. Россияның Маадыры Буян Федорович Куулар аныяктар херектериниң сайыды албан-дужаалда ажылдап эгелээн. Кадрлар төлевилелиниң киржикчилеринде бирги звенонуң удуртукчуларындан кураторларны быжыглаан, оларның кижи бүрүзү депшип ажылдаар чиге сорулгалыг.
Тускай шериг операциязының киржикчилери-биле ажылга тургустунар айтырыглар талазы-биле чаңгыс эвес удаа бодум ужурашкан мен. Улуг даг-болбаазырадылга бүдүрүлгелеринге ажылдаарындан эгелээш бодунуң дузалал ажыл-агыйын хөгжүдеринег чедир – оларның профессионал сонуургалдары хөй талалыг делгем болган. Чамдыктары боттарының ажыл-херээн ажыдар күзедиг. Мурнуку шугумдан ээп чанып келген оолдарны деткиири-биле ажылдаткан «Бодумнуң бизнезим» ажыктыг болган.
Тускай шериг операциязының киржикчилери болгаш оларның өг-бүле кежигүннери социал керээниң хемчеглерин бирги ээлчегде алыр эргелиг. 2022 чылдан бээр тускай шериг операциязының 168 киржикчизи болгаш оларның өг-бүлезиниң 106 кежигүннери социал керээлерни чарган. Ниитизи-биле 138 кижи боттарының сайгарлыкчы ажыл-херээн ажыткан. Хууда дузалал ажыл-агыйын хөгжүдер акша-хөреңгини тускай шериг операциязының 136 киржикчизи болгаш оларның өг-бүле кежигүннери алган.
Тускай шериг операциязының зоназындан ээп чанып келген шериг албанныгларны ажылга хаара тудары күрүне эрге-чагырга органнарынга база шупту ажыл берикчилеринге мурнады шиитпирлээр айтырыг болур ужурлуг. Өөредилге черлери оларга немелде профессионал белеткел болгаш эде өөренир аргаларны хандырар ужурлуг.
ТШО киржикчилеринге социал деткимче хемчеглерин боттандырары-биле 2022 чылдан 2024 чылга чедир республика бюджединден 1 миллиард ажыг рубльди үндүрген. 2025 чылда ол 1 млрд 454 млн рубль болур.
Эрткен чылын ТШО киржикчилериниң өг-бүлелеринде 5-тен 11-ги класстарның өөреникчилерге чемненген чарыгдалдарынга кезек компенсация, 1-ден 11-ги класстарга чедир өөреникчилерге халас хөй-ниити транспортунга халас чоруур, 4,5 муң ажыг уругларны хаара туткан уруглар садтарында ада-ие төлевирлеринден хостаар дээн ышкаш деткимче хемчеглерин киирген.
Деткимче пакединде база бир херектиг хемчег немешкен – дайынчы балыгланыышкын дээш чаңгыс катап бээр төлевирни бо чылдан эгелеп республика бюджединден төлээр.
Тускай шериг операциязының киржикчилеринге болгаш оларның өг-бүлелеринге күрүне деткимчезиниң хемчеглери бо чылын долузу-биле уламчылаар. Оон аңгыда, янзы-бүрү албан черлериниң көргүзүп турар ачы-дузазы ажык-чарлыг, тускай шериг операциязының киржикчи бүрүзүнге болгаш оларның өг-бүле кежигүннеринге шуут билдингир болур ужурлуг, а ол бүгүнү «чаңгыс көзенектен» көргүзери чугула. Хөй талалыг ажыл-чорудулгалыг төп-биле кады Күш-ажыл яамызы тускай шериг операциязының киржикчилерилеринден документилерни чаңгыс билдириишкинге хүлээп алгаш, деткимчени көргүзер кылдыр харыысалгалыг күрүне албан черлеринче ол дораан чоруй баарын хандырар херек.
Тываның кандыг-даа чурттакчызынга карманда чедингир эптиг тайылбырлакчы апаар – республикада амыдыралдың аңгы-аңгы байдалдарынга таварышкан өг-бүлелерни амгы үеде деткип турар хемчеглер дугайында чат-ботту ажылдадыр дээн Күш-ажыл яамызының практиказын деткип тур мен.
Республика шериг албанныгларга гуманитарлыг дуза чыылдазын болгаш деткимче көргүзер ажылды уламчылап турар. Республиканың шупту муниципалдыг тургузугларында 120 волонтер пунктулары тургустунган. Дайын хөделиишкиннери эгелээнден бээр Тыва ТШО зоназынче 360 тонна гуманитарлыг чүъктү, 230 ажыг транспорт аймаан чоруткан. Мурнуку одуругда шериглерниң дилээ-биле тодаргай болгаш херектиг апарган ажылдар ам-даа уламчылаар.
Хүндүлүг депутаттар! Тываның социал болгаш экономиктиг сайзыралынче, тургузукчу күш-ажылче, чүнү-даа мурнай Тиилелге дээш шериг хереглелдерни деткииринге республиканың чурттакчылары идепкейжи чоруун көргүзүп турар. Ол ышкаш идегелдиг тыл болуп, бурунгаар шимчээшкинни хандырары – бистиң ол сорулгавыс.
Бо берге үелерде республикада экономиктиг турум чорукту, амгы инфраструктураны хевирлээри, хөгжүлдениң стратегтиг сорулгаларын чада аайы-биле шиитпирлээрин кадагалап арттырар талазы-биле бүгү-ле бар хемчеглерни ап турар бис.
Чазактың ажыл-чорудулгазының дугайында Отчетка эрткен чылда ажылдаанының тодаргай түңнелдерин көөр бис. Ооң белеткели чоруп турар, албан езунуң статистиктиг медээлери тодараттынган соонда Дээди Хуралдың депутаттарынга таныштырар.
Ам Тываның экономиктиг болгаш социал хөгжүлдези дээш бистиң командавыстың чүгле 2025 чылда эвес, а эрткен чылдарда ажылдаанынга ниити демдекти берип көрейн.
Сөөлгү беш чылда республиканың экономиказы эки бурунгаарлаашкынны көргүскенин кол көргүзүглер бадыткаан. Ол үе дургузунда каттышкан регионалдыг продуктунуң хемчээли 19 ажыг хууга өскен. Тыва чурттакчы чоннуң садып алыр арга-шинээниң улгатканын херечилээн үүрмек садыглаашкын саарылгазының база чурттакчы чоннуң боттуг акша орулгалары өскениниң темпизи-биле Сибирь федералдыг округда мурнуку турушту ээлээн.
Бизнести чорударынга таарымчалыг байдалдар база деткимче хемчеглери сайгарлыкчы чорук субъектилериниң биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорук адырында ажылдап турарларның санын көвүдедиринге идиг болган. Сөөлү беш чылда субъектилер саны 40 хууга, а ол адырда ажылдап турарлар саны – 2,3 катап көвүдээн.
Федералдыг үндүрг хоойлужудулгазында өскерлишкиннер киргени-биле, деткимчениң енемлде хемчеглерин кирер дугайында шиитипирни хүлэээп алган бис. Бо чылын республика девискээринде 60 миллион рубль чедир орулганың кызыгаарын арттырарынга 8 база 20 хуу хемчээлдиг хууга үндүрүг ставказын көрген «Үндүрүг онаалдазының автоматчыткан бөдүүн системазы» тускай үндүрүг чуруму ажылдап эгелээн.
Чурттуң Президентизиниң деткимчезин алган идеяны, шилчилге чадазынче киреринге бо үндүрүг чурумун дүрген тайылбырлап эгелеп, херек кырында ажыглаарын диледим.
Оон аңгыда биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чорукка саң-хөө деткимчезин улгаттырган бис. Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программазы-биле кады күрүнениң бүгү программаларындан деткимчениң ниити түңү чартык миллиард рубль ажа бээр.
Сөөлгү беш чылда кол капиталче инвестицияларның хемчээли 2,8 катап өскен. Чаа бүдүрүлге объектилерин ажыдар, чаа ажылчын олуттарны тургузар, социал инфраструктураны чаартыр аргаларывыс элээн улгаткан.
Чаа чылдың баштайгы хүннеринде чурттуң Президентизи Владимир Путин федералдыг чазакка, Россияның Банкызынга база Россия Федерациязының субъектилеринге чурттуң экономиктиг өзүлде темпизин катап тургузарынга, инвестиция идепкейин көдүреринге, инфляцияны 4-5 хуу деңнелге арттырып тургаш, адырлар иштинде айтырыгларны шиитпирлээр даалгалар даңзызын бадылаан.
Президентиниң даалгазын күүседиринге улуг ажылдар манап турар. Каттышкан регионалдыг продукт өзүлдезиниң чогуур темпизин хандырар дээш социал-экономиктиг хөгжүлдениң баш бурунгаар санаашкыннарын эдер, немелде хемчеглерни тодарадыр, республиканың бүдүрүлге комплекизин калбартыр, күрүне деткимчезиниң чаа хемчеглерин чедимчелиг ажыглаар ужурлуг бис.
Эргим чаңгыс чер чурттуглар! Бистиң национал лидеривис, Россияның Президентизи Владимир Владимирович Путинниң салган сорулгаларының дугайында чугаалап тура, элээн каш чылдар бурунгаар республиканың келир үезин тодараткан стратегтиг айтырыгларын болгаш амгы, ындыг-ла белен эвес айтырыгларны шиитпирлээринге Тывага дузалажып, доктаамал деткимчени көргүзүп турары дээш президентиге болгаш чурттуң Чазаанга четтиргеним илередир-дир мен.
(Адыш часкаашкыннары)
Стратегтиг эгелээшкиннеривисти, бирги ээлчегде, Тыва таварты Моол болгаш Кыдатче транспорт коридорларын тургузарын туруштуг деткип турар бис. Бо эгелээшкиннер Россияның кол шупту экономиктиг форумнарынга таныштырган болгаш федералдыг чазактың кол хүн чурумунче база Сибирьниң хөгжүлдезиниң стратегтиг документилеринче кирген.
Кызыгаарлар кежир автомобиль коридорда кол звено болур «Хандагайты» автомобиль эрттирилге пунктузун эде чаартыр ажылдар төнчү чадазында келген. Тывага тускай экономиктиг зонаны тудары ажыл-агыйжы идепкейни өстүеринге эки байдалдарын тургузар кылдыр көрүп турар бис.
Санкт-Петербургтуң экономиктиг шуулганынга Тыва Республика таварты Россия – Моол – Кыдат Төп-Евразийжи транспорт коридорунуң экономиктиг үндезинин белеткээр дугайында дугуржулгага атты Красноярск край, Хакас Республика база «Стратегтиг инициативалар төвү» фонд-биле салган бис. Бо документини ажылдап кылыры дооступ турар.
Бистиң стратегтиг эгелээшкиннеривис республиканың даштыкы экономиктиг харылзааларын хөгжүдеринге идигни берген. Россияның Даштыкы херектер яамызының Красноярск хоорайда төлээ чериниң болгаш даштыкы компанияларның делегациязы Тывага ажыл албан аайы-биле кээп чораан. Бистиң инициативавыс-биле Россияның кол федералдыг яамылары, Енисей Сибирьниң регион удуртукчулары, моол болгаш кыдат компанияларның төлээлери киришкен үш талалыг ажылчын ужуражылга болган. Увс аймааның 100 чыл оюнга байырлалынга Моолдуң Президентизи-биле ужуражыр аас-кежиктиг болдум. Кыдаттың болгаш Моолдуң онза болгаш бүрүн эргелиг элчиннери-биле хууда ужуражылгаларым чугула черни ээлээн.
Хүндүлүг коллегалар! Чоннуң амыдырал-чуртталгазын дорт экижидер элээн каш тодаргай чедиишкиннерни онзалап демдеглээри чугула деп санап тур мен.
Бир дугаарында, чуртталга тудуунга шынарлыг өскерлиишкин-дир. Эрткен чылын республикада 467 муң дөрбелчин метр хире чуртталга бажыңнары дужааттынган. Эрткен 2024 чылда ажыглалче киргенинден 37 хуу хөй. А 2020 чыл-биле деңнээрге, Тывада дужааган чуртталга бажыңнарының хемчээли 4,2 катап хөй.
2021 чылдан бээр хөй аалдыг 75 бажыңны ажыглалче киирген. Амгы үеде 52 бажыңны тудуп тура
Инфраструктура болгаш казначейство чээлилери дээн ышкаш Күрүнениң деткимчезин чедимчелиг ажыглап турар бис, дөрт чаа микрорайоннар - «Спутникте 3 база 4 дугаар кварталдар», «Мөңгүн», «Полигонный» база «Иркутский» комплекстиг хөгжүлдезинге элээн дузалаар.
Тывада чылда 2 хуулуг чиигелделиг ипотека программазы улуг ужур-дузалыг болган. Ол эң херек болгаш социал үре-түңнелдиг болганын бадыткаан. Бо хүнге чедир 3359 өг-бүле чиигелделиг чээлилерни алган. Эрткен чылын 1000 чиигелделиг ипотекаларны берген.
Хүндүлүг коллегалар! Эвээш дизе 1000 ипотека чээлизи бээр планныг программаны 2026 чылда узадыр дугайында бистиң саналывысты чурттуң удуртулгазы деткээнин өөрүшкү-биле дыңнадып тур мен.
(Адыш часкаашкыннары)
Чуртталга бажыңнарының тудуунуң элээн көвүдээни регионнуң үлетпүрүнге эки салдарны чедирген. Чаа чуртталга бажыңнарын болгаш социал объектилерни ажыглалче кииргени электри энергиязының болгаш суг хандырылга база суг дамчыдар адырда бүдүрүлге хемчээлин бедиткен. Тудуг материалдарын бүдүрери уламчылап турар. Сөөлгү беш чылда 18,5 миллион ажыг тууйбуну бүдүрген бис. Эрткен чылын Тываның бот-тускай хөгжүлде программазы-биле бетон, бетондан база демир-бетондан кылыглар бүдүрер төлевилелдерни деткээн. Ол продукцияның ниити хемчээли 300 муң кубометр четкен.
Энергетика адырында федералдыг чазактың бадылааны Тывада үлетпүр болгаш социал адырларда инвестиция төлевилелдеринге энергия хандырылгазының комплекстиг планының бирги чадазы доозулган. Бо бирги чадада «Кызылская», «Туран» база «Означенное» подстанциялары – үш кол объектилерни эде чаарткан соонда ажыглалче киирген. Шушенская-Туран чырык шугумунуң тудуу доозулган.
Бо чылын Кызыл агломерациязының хөгжүлдезинге кол черни ээлээр «Туран-Кызыл» ийиги магистраль шугумунуң тудуу эгелээр. Кызыл хоорайда «Эне-Сай» чаа подстанция тудуунуң акшаландырыышкын дөзүнге федералдыг чазактан чөпшээрел алыры-биле идепкейлиг ажылдап турар бис.
Шагаан-Арыг биле Ак-Довурак хоорайларда аварийлиг чылыдылга объектилерин солуур херек. Амгы үеде белен Шагаан-Арыг хоорайда объектиниң төлевилел документациязын улаштыр шимчедип, Ак-Довурак хоорайны чылыг-биле хандырар чаа чылыг дөзүнге техниктиг документацияны тургузарынче шилчиир бис.
Бо бүгү төлевилелдерниң күүселдези республиканың келир он-он чылдарда хөгжүлдезинге быжыг үндезинни тургузар.
Агаарның шынарын экижидер болгаш коммуналдыг кадыг боктар болбаазырадыр айтырыгларны шиитпирлээри «Экологтуг чаагай чорук» национал төлевилелдиң «Арыг агаар» база «Экономиктиг долгандырыг» деп федералдыг төлевилелдерже кирген.
Кызылда агаар хирлендирер бүдүмелдерни эвээжедири көрдүнген хемчеглерниң комплекстиг планны Россия Чазааның айтыышкыны-биле бадылаан. Росчетки, Газпром, Энергетика яамызының структуралары-биле кады бистиң найысылалывысты чылыдарының таарымчалыг аргаларын тывар дээш идепкейлиг ажылдап турар бис. Электри энергиязының тарифтерин таарымчалыг кылыры – чылыг-биле одалгаже шилчиир айтырыгны шиитпирлээрде кол черни ээлеп турар. Бо айтырыг бистиң доктаамал кичээнгейивисте турар.
Боктар болбаазырадыр талазында капиталдыг грантыны эки камгалап алганывыс кол чедиишкин болган. «Экологтуг чаагай чорук» национал төлевилел езугаар федералдыг субсидия алыр Россияның беш регионунуң санынче Тыва база кирген.
Ынчангаш республика бо чылын тудугну эгелээр, а кадыг бокту болбаазырадыр амгы үениң чаа комплекизи 2028 чылга чедир ажыглалче кирер ужурлуг.
Бо дээрге дыка нарын болгаш улуг хемчээлдиг төлевилелдер-дир. 2025 чылда шиитпирлеттинген кол аразында «Бот-тускай программа» езугаар көдээ ажыл-агый болбаазырадылга инфраструктуразын тударын уламчылап, суггат системаларын эде чаартып, уксаажыдылга ажылын хөгжүдери бар.
Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң бот-тускай программ шугумунуң деткимчези-биле, 2025 чылда Кызыл биле Улуг-Хем кожууннарда мал аайлаар, эът болбаазырадыр болгаш консервалаар, колбаса кылыгдарын үндүрер бүдүрүлгелер ажыглалче кирген.
Ийи болбаазырадылга төлевилели – Таңды кожуунда эъттен консервалар бүдүрер модуьдуг цех болгаш Кызыл кожуунда хоолулуг мал чеминиң бүдүрүлгези боттанып турар. Бо чылын ол бүдүрүлгелерни ажыглалче киирип, Бии-Хем кожуунда тараа шыгжаар черни ажыдарын планнаан.
Мал чеминиң бүдүрүлгезин хөгжүдери мелиорация ажылдарындан дорт хамааржыр. Эрткен чылын Россияның Көдээ ажыл-агый яамызының деткимчези-биле «Барлык» суггарылга системазын, ол ышкаш «Алаш» бугазын катап тургузуп, эде чаартыр ажылдарны чорудуп, аңаа суг чаштырар машиналарны саткан.
Россияның Көдээ ажыл-агый яамызының бадылааны 10 төлевилели-биле 2026 чылда 5,6 муң ажыг гектар девискээрге ажылдар кылдынар. Ооң иштинде бир муң ажыг гектар девискээрни суггарар Мажалык биле Дүрген суггарылга системаларын эде чаартыр болгаш техниктиг чепсеглээшкинин хандырар төлевилелдерни бадылаан.
Чоокку чылдарда суггарылга четкизин бүрүнү-биле катап тургузуптарга, 2030 чылга чедир мал чеми болгаш өске-даа культуралар тарыыр суггат шөлү 42 муң га чедир улгадыр.
Чеди ажыл-агыйлар малдың продуктулуг чоруун бедидер дээш, Россияның башкарыкчы эртем институттары-биле кады ажылдап, өске регионнарның арга-дуржулгазын ап, уксаажыдылга ажылын чорудуп турар. Аңгы-аңгы чадаларда чоруткан ол ажыл хой эъди болгаш дүгү бүдүрериниң көргүзүглеринде элээн өзүлде барын бадыткаан.
Республиканың транспорт харылзаазы экижээн. Агаар аргыжылгазы хөгжүп турар. 2022-2023 чылдарда Кызыл аэропортунуң улуг чаартылгазы доозулган, делегей чергелиг кызыгаар эртирилге пунктузу ажыттынган. Эрткен июньда Моолдуң найысылалы Улан-Баторже сезоннуг доктаамал рейстер ужуп эгелээн. Ол угланыышкынга ужудуушкуннар херек дээрзин рейстерниң долу бооп турары бадыткаан.
Сөөлгү беш чылда Кызыл аэропорту таварыштыр пассажирлер аргыжылгазы 2,6 катап өскен. Тываның ыраккы кожууннарынче агаар аргыжылгазы экижээн. Эрткен чылын Кызыл – Новосибирск – Кызыл авиарейстиң санын неделяда 11 катап улгаттырган бис. S7 (Сибирь) авиакомпания бо чылдың июньдан эгелеп Кызыл – Москва – Кызыл дорт рейске каттыжар. Кызылдан Красноярск, Улан-Удэ, Новосибирскче субсидиялыг рейстер улаштыр ужудар.
Тывадан хөй студентилерлиг база чангыс чер чурттугларывыс хөйү-биле эмчи дузазын ап турары Кызыл биле Томск аразынга дорт рейсти субсидиялаарын Томск облазынын удуртулгазы деткип турарын дыңнадып тур мен. Росавиацияның талазындан база деткимче бар. Амгы үеде бо рейсти кылып шыдаар авиасөөртүкүчлерни дилеп турар.
Автомобиль транспорту болгаш орук ажыл-агый хөгжүлдезин дараазында чугаалажыр бис.
Россияның Президентизиниң эгелээни национал төлевилелдериниң Тывада боттанылгазы канчаар-даа аажок улуг дээрзин өөрүшкү-биле демдеглеп тур мен. Ол дээрге социал инфраструктураны чаартыр онзагай арга-дыр. Ниитизи-биле 2021 чылдан тура республикада 33,3 миллиард рубльга 1300 ажыг объектилерни тудуп, капитал септелгелерни чорудуп, чаарткан. Тываның булуң бүрүзүнде чаа болгаш чаарттынган объектилер көстүп келген.
Чүгле “Кадык камгалал” национал төлевилел-биле республикада 34 фельдшер-акушер пунктуларын болгаш 12 эмнелге амбулаторияларын туткаш, ажыглалче киирген, 21 эмнелге черинге капитал септелгени чоруткан.
“Демография” национал төлевилел-биле 52 объектини тудуп, капитал септелгени кылган. Ооң иштинде 8 уруглар садын, 19 чонну ажылга хаара тудар төптерни чаарткан. “Культура” төлевилели-биле болгаш республиканың бодунуң программалары-биле 63 объектини тудуп, чаарткан.
“Айыыл чок шынарлыг оруктар” национал төлевилел болгаш өске-даа хемчеглер ачызында ниити узуну 700 ажыг км 283 автомобиль оруктарын чогуур байдалынче киирген. Ооң иштинде 1000 ажыг метр хемчээлдиг 20 көвүрүглер база кирип турар.
2025 чылда республикага амгы үениң чаа өөредилге шөлүн тургузарының кол чадазы доозулган. Президентиниң айтыышкыны-биле сөөлгү беш чылда 11 чаа школа ажыттынган, 55 өөредилге черинге капитал септелгени чоруткан. Чүгле эрткен чылын безин 6 чаа школаны ажыткан бис. Кыска үе иштинде 9 муң ажыг өөреникчиге чаа олуттарны тургускан бис. Бо дээрге Тываның төөгүзүнге туруп көрбээн чедиишкин-дир.
Бис аңаа доктаавас бис. Бо хүнде кичээнгей биче хемчээлдиг чаа школалар тударынче шилчээн. Амгы үеде ындыг өөредилге черлерин тудар программалар-биле ажылдап турар бис.
Республиканың Чазаа уруглар садтарында олуттарның чедишпезин өөренип көргеш, назы четпээн өөредилге черлерин тудар акшаландырыышкынны дилеп турар. Бо чылын Кызыл-Мажалык болгаш Ак-Тал суурларда уруглар садтарынга капитал септелгени чорудары планнаттынган. 2027 чылда шак ындыг ажылдарны хары угда 6 уруглар садынга кылыр сорулга салдынган.
Бо ажылче Тывада ажылдап турар улуг инвесторларны хаара тудары чугула. Чогумчалыг чижектер бар: «Эльбрусметалл-литий» компанияның киржилгези-биле Качык суурда школаны септеп, Эрзин кожууннуң төвүнде модульдуг спорт залын туткан. Бо чылын «Лунсин» компаниязы Тожу кожуунга уруглар садын тудуп эгелээр.
Эргим эштер! Амгы үениң өөредилге инфраструктуразын хөгжүдеринге улуг кичээнгейни салып турарывысты билир силер. Ынчалза-даа чаа школалар болгаш уруглар садтарынга шыырак специалистер, бедик мергежилдиг башкылар, уругларга бодунуң билиглерин, ынакшылын өргүп чоруур кижилерни ажылдадыры база чугула дээрзин утпас ужурлуг бис. Ындыг кижилерни өөредилге адырынче хаара тудуп, оларның белеткелин болгаш мергежилин бедидерин организастап, ажылдап-чурттаарынга таарымчалыг байдалдарны тургузары – чүгле республиканың Өөредилге яамызының эвес, а шупту кожууннарның тус чер бот-башкыралга органнарының мурнунда кол айтырыг болур.
Россияның Өөредилге яамызы 2026 чылды Школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң чылы кылдыр чарлаан. Бо эгелээшкин школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң болгаш хөгжүлдезиниң шынарын бедидип, уруглар садтарының инфраструктуразын экижидип, башкыларны деткиир сорулгалыг. Тывага Школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң чылында хемчеглерни боттандырар планының төлевилелин ажылдап кылган. Республиканың Өөредилге яамызының «Тыва Республиканың школа назыны четпээн уруглар өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы» деп ведомство шаңналын тургузар дугайында саналын база деткип тур мен.
(Адыш часкаашкыны)
Чоокку 3 чылдар дургузунда национал төлевилелдер дузазы-биле ниитизи-биле 35 миллиард рубльга 374 объектини тудары, септээри, чаартыры планнаттынган.
Мурнувуста ажыл ам-даа хөй. Бүгү-ле сонуургалдыг тургузуглардан шыңгыы чурум болгаш быжыг харылзаа негеттинип турар. Республиканың Төлевилелдер офизиниң харыысалгазын болгаш ажылының чурумун чаартырын диледим.
Россияның Президентизиниң шалың төлевириниң эң эвээш хемчээлин бедидер талазы-биле стратегтиг эгелээшкиннери база Россияның ажы-төлдүг өг-бүлелеринге деткимче хемчеглери чуртта, ооң иштинде Тывада база, кол социал көргүзүглерни экижидеринге улуг салдарлыг болган. 2021-ден 2025 чылга чедир, беш чыл дургузунда, ол көргүзүглер элээн экижээн. Республикада чоннуң орулгалары өскен, ядыы-түреңги чоруктуң деңнели 8,3 хууга эвээжээн, ниитизи-биле ажыл чок кижилерниң саны 3,3 катап эвээжээн.
2020 чылда социал керээ программазы эгелээнден бээр барык 15 муң хире өг-бүле орулгазын көвүдедип шыдаан дээрзин анализ көргүскен.
Хүндүлүг коллегалар! Россияның хөй-хөй регионнарының демографтыг кризиске таварышканы, делегей чергелиг чидиг айтырыгларның бирээзи апарган. Тыва база чамдык берге айтырыгларда таваржып турар. Оларның бирээзи – ажы-төлдүң эвээш төрүттүнүп турары.
Хөй ажы-төлдүг өг-бүле норма апаар дээрзин Владимир Владимирович Путин Демографтыг политика чөвүлелинге демдеглээн. Ол сөстер чаңчылчаан хөй ажы-төлдүг тыва чонга хамааржыр. Бистиң кол угланыышкынывыс – эп-найыралдыг, чедимчелиг, эрес-кежээ өг-бүле. Ооң-биле чергелештир өг-бүлениң орулгалары биле аныяк салгалдың хөй ажы-төлдүг болурунга сонуургалының аразында деңнелди хандырар херек. Бо айтырыгларны шиитпирлээринче угланган социал эгелээшкиннерни грантылар-биле деткииринге белен бис.
Бо чылдан тура федералдыг чазак өг-бүлелер деткиир улуг программаны эгелээр. Бүгү-ле чаа деткимче хемчеглеринге киржири чугула. Күүсекчи болгаш муниципалдыг чазак-чагырга удуртукчулары боттарының ажылының бүгү адырларында өг-бүлелерже угланган аргаларны хандырар база шупту организацияларже корпоративтиг демографтыг стандартты киирер ужурлуг. Чоокта чаа бистиң демографтыг чөвүлеливиске хүлээп алган шиитпирлер айтырыг чокка күүсеттинер.
Чазактың социал блогундан бо ажылды хандырарын диледим.
Өг-бүлелерге чүгле материалдыг эвес, а сагыш-сеткил талазы-биле база деткимче херек. 2024 чылда Россияның Президентизи бистиң чаңгыс чер чурттуувус Айнааш Ондарга “Маадыр-ие” деп хүндүлүг атты тывыскан. Чоокта чаа Ирина, Азиат Монгуштарның өг-бүлези “Ада-иениң алдары” деп орденниң медалы-биле шаңнаткан.
Тывада өг-бүлелерни сагыш-сеткил талазы-биле деткиир хемчеглер база бар. Сентябрьның 3 дугаар субботазында Хөй ажы-төлдүг өг-бүле хүнүн чылдың-на демдеглеп эрттирерин эрткен чылын бадылаан. Ол ышкаш өг-бүле туткандан бээр 50 чыл ашкан база ажы-төлүн төлептиг кижизидип чоруур өг-бүлелерге тыпсыр “Өг-бүлениң үнелелдерин камгалап арттырганы дээш” деп медальды республиканың шаңналдар системазынче киирген.
Оон ыңай Тыва Республиканың харагалзал болгаш ажаал-тежээл чериниң ажылдакчызының хүнүн тургузар дугайында чарлыкка бөгүн атты салдым. Ону чылдың-на май 18-те демдеглээр.
(Адыш часкаашкыннары)
База бир кол чүүлдү чугула деп демдегледим – ол дээрге ажы-төлдүң айыыл чок чоруу,оларның кадыкшылынче сагыш салыры, өг-бүледе, уруглар садында, школада психологтуг таарымчалыг байдал, интернетте бузурукчулардан камгалаары. Ынчангаштың ажы-төлдүң айыыл чок чоруунуң болгаш оларны деткиириниң талазы-биле республика төлевилелин ажылдап кылыр.
Хүндүлүг депутаттар! Чылдың төнчүзүнде Күрүне чөвүлелиниң хуралынга кадрларны белеткээриниң айтырыгларын чугаалажып көрген. “Кадрлар айтырыы чүгле бүгүдеге чугула эвес, олар амгы үеде бистиң чуртувустуң хөгжүлдезиниң үндезини апарган” – деп, чурттуң Президентизи Владимир Владимирович Путин чугаалаан.
Инженер кадрларны белеткээринче улуг кичээнгейни салганын билир силер. Эрткен чылда республиканың бүдүрүлгелеринге даг техниказы, транспорт, тудуг болгаш энергетика талазы-биле ортумак звенонуң 1100 ажыг карларын белеткээн.
“Профессионалитет” федералдыг программаның иштинде үш класстер республикада боттанып турар. Бо чылын агроүлетпүр, тудуг болгаш даг техникумунуң өөредилге корпустарынга болгаш сургуулдарның ниити чуртталга бажыңнарынга капитал септелгени кылыр.
“АПК-га кадрлар”федералдыг төлевилел угланыышкыны-биле республикада агрокласстар тургустунган. Эрткен чылда Тываның күрүне университединге энергокласс ажыттынган. Бо чылда “даг херээ” талазы-биле инженерлер клазын инвесторлар-биле демнежип тургузары чугула.
Инвесторларның киржилгези-биле улуг инвестиция төлевилелдерин кадрлар-биле хандырар дугайында чөвүлел хуралды бо чылдың март айда эрттирерин планнап турар мен. Өңнүг болгаш ховар металлдар бар Ак-Суг болгаш Тастыг чыдыннарын шиңгээдип тура, бо улуг төлевилелдерниң кол чадаларының аайы-биле кадрларны белеткээриниң айтырыгларын сайгарып көөрү чугула апарган. Тудугнуң болгаш бүдүрүлгениң кайы чадаларынга, кайы чылда кадрларны белеткээрин билир ужурлуг бис.
Тывада улуг компаниялар республиканың девискээринде объектилеринге студентилерниң стажировка эрттирер боттарының өөредилге шөлдерин тургузары эргежок чугула.
Дараазында 10–15 чылдар кончуг улуг технологтуң өскерлиишкиннерниң үези апаар. Өөредилге адырының шупту чадаларынга ол системниг өскерилгелерге белен болур херек. Аңгы-аңгы адырларның яамылары, бүдүрүлгелери болгаш бизнес-биле сырый харылзажып тургаш, Тываның күрүне университединиң хөгжүлдезиниң чаа программаларын сайгарар болгаш белеткээр херек. Боттары боданып шыдаар профессионалдарны болгаш специалистерни белеткээри эң чугула сорулга дээрзин Владимир Владимирович Путин демдеглээн.
Хүндүлүг эштер! Республиканың чедиишкинниг хөгжүүрүнүң байдалдарының бирээзи бүгү талазы-биле айыыл чок чорук – кудумчуларга болгаш оруктарга корум-чурум үрээр чорукту болбурбазының хемчеглерин баш бурунгаар алыры, информастыг болгаш сан-чурагайлыг технологиялар ажыглап мөлчүүр чорук-биле холбаалыг айыылдарны чайладыры.
Кем-херек үүлгедир чорукту чавырылдырар дээш, сөөлгү беш чылдарда эвээш эвес күштү үндүрген бис. Кем-херектерни дагын катап үүлгедирин, назы четпээннерниң корум-чурум үрээрин эвээжедири, хөй-ниити черлеринге чурумну тударынга шыңгыы кичээнгейни салып турдувус. Ол эки түңнелдерлиг болду. 2021 чылдан бээр кем-херек үүлгедири 34,4 хууга эвээжээн. Арага продукциязын хоойлу-дүрүмге чөрүштүр садар чорук-биле демисел дээштиг болганының херечизи – кижилерниң эзирик кем-херек үүлгедири эвээжээни. Бо чүүл хынамчалыг болурун, ылаптыг хемчеглерни алырын болгаш суларгай болбазын негеп турар.
Ынчалза-даа информас-телекоммникация технологияларын ажыглап кем-херек үүлегдири, наркотиктер садып-саарары көвүдээнин эрткен чылдың түңнелдери көргүскен. Тывада орук-транспорт озал-ондаанга чок болган кижилер саны чуртта эң хөй. Ындыг байдал шиитпирлиг хемчеглерни алырын негей берген.
2026 чылда кем-херек үүлгедиишкини-биле демиселдиң Ведомстволар аразының чаа комплекстиг планын бо чоокта бадыладывыс, ооң кол сорулгазы хоойлу-дүрүм камгалалының органнарының, регионнуң эрге-чагырга органнарының болгаш хөй-ниити организацияларының кады ажылдажылгазын дээштиг башкарары.
Хүндүлүг депутаттар! Бөгүн бистиң чуртувустуң келир үези шиитпирлеттинип турда, чурттуң хоойлу-дүрүм камгалалының органнары боттарының күжениишкиннерин экстремизм, терроризм, организастыг кем-херек үүлгедиглери, коррупция болгаш албан-дужаал ажыглап үүлгеткен кем-херектер үүлгедиглери-биле демиселче угландырган.
Тывада янзы-бүрү социал бөлүктер төлээлериниң аразынга чөрүлдээлерни үндүрүп, националдар аразынга чөрүлдээлерни күткүп, хамаатыларның эрге-ажыктарын болгаш хостуг чоруун хажыдып, бот-боттарын көөр хөөн чорукту тывылдырып, ниитилелди сандарадыр дээн семээшкиннер Тывада барын хараадал-биле эскерип тур бис. Бистиң республикага көстүп көрбээн террорисчи угланыышкынныг хөделиишкиннерниң фактылары база бар.
Ындыг хөделиишкиннерге тус черде сандарадыкчы күштерден аңгыда даштыкы чурттарның тускай сорулгалыг албан черлериниң салдары бар дээрзи билдинип турар. Эң ылаңгыя бо чылда чугула соңгулда кампанияларының үезинде ындыг чүүлдерни болдуруп болбас, оларны дораан-на шиитпирлии-биле чок кылыр апаар. Бо сорулгаларны хоойлу-дүрүм камгалалының органнары күүседип шыдаарынга бүзүрелдиг мен.
Хүндүлүг депутаттар! 2021 чылдан бээр республиканың чазааның ажыл-чорудулгазын чурттакчы чоннуң хереглелдеринче угландырган. Ооң үндезининге “Улусчу программаны” хевирлеп кылган. Беш чыл дургузунда эвээш эвес ажыл кылдынган. Көдээде оруктарны, Кызылда кудумчуларны септээр болгаш тударының улуг программазын боттандырган, республиканың акша-хөреңгизи-биле аварийлиг байдалдыг хөй социал объектилерни септээн, суг колонкаларын туткан, республика иштинге пассажирлер аргыштырар маршруттарны организастаан. “Улусчу көвүрүг” төлевилел чурттакчы чоннуң эки үнелелин алган. Эң-не чидиг айтырыгларның бирээзин шиитпирлээр аргалыг болган – өскүс уруглар эрге-байдалдыг хамаатыларга туткан чүс ажыг бажыңнарны электри энергиязы-биле хандырган болгаш кижилер бажыңнарда чурттай берген.
Республиканың чурттакчыларының негелделери стоматология албанын сайзырадырының программазын бадылаарынга, медицинаның дүрген дуза албанын төпчүдеринге идиг болган. Ортопедия албанын катап тургузары база чугула апарган.
Бо чылын «Россети. Сибирь. Тываэнерго» бүдүрүлгези хөй санныг дилеглерге даянгаш, Вавилин ээтпээнде база өске-даа садчылар ниитилежилгелеринде, ол ышкаш ыраккы суурларда чырык четкилерни чаартырынче кирер.
“Тиилелге” спорт-культура төвүн ажытканындан аңгыда “Вавилин ээтпээ” микрорайонда күш-культура болгаш спорт залының тудуун бо чылын доозары планнаттынган, “Восток” микрорайонда шак-ла ындыг чаа спорт залының тудуу эгелээн. “Спутник” микрорайонда модульдуг хевирниң эштир бассейниң тудуун эгелээн бис.
Эргим чаңгыс чер чурттугларым! Кызыл хоорайга универсалдыг спорт комплекизиниң болгаш ажык спортчу шөлдер тудуунче бюджеттен акшаландырыышкынны аңгылап бээр дугайында Россияның Камгалал яамызы шиитпир хүлээп алган дээрзин өөрүшкү-биле дамчыдар-дыр мен. Ол “ЦСКА Тыва” школаның кол базазы апаар болгаш чүгле шериг албанныгларга эвес, а найысылалдың бүгү чурттакчыларынга спортче хандыкшыыр арганы ажыдып турар. Аңаа тааржыр чер участогун аңгылап бээр чагыг Камгалал яамызындан келген.
“Чоннуң программазы” моон-даа соңгаар улаштыр ажылдаар. Күрүне эрге-чагырга органнарының, тус черниң бот-башкарылгазы, бүгү сонуургалдыг стуктуралар, оларга немей хууда бизнестиң ажылы республиканың чурттакчыларының доктаамал болгаш өскерлип турар чагыгларынга дүүшкен турар ужурлуг.
Харыысалгалыг айтырыгларны шиитпирлээри эрге-чагырга органнарының бүгү чадаларындан болгаш удуртулгадан түңнелдиг болгаш чедимчелиг ажыл негеттинер. Бистен чүнүң-даа мурнунда удуртур органнарның тургузуун экижидери көрдүнүп турар. Туризмниң сайзырап турары-биле, ону экономиканың бүрүн эргелиг адыры болур кылдыр Агентилелдиң баазазынга Туризмниң күрүне комитедин тургузары чугула херек деп көрдүвүс. Кылыр ажылдың дөмейлешкээн тургуспазы-биле, чылыг болгаш энергетика база чуртталга-коммунал ажыл-агыйын каттыштырар.
Кадрлар политиказын үениң негелдезинге дүүштүр чорудар бис. Күүсекчи эрге-чагыргаже дуржулгалыг, амгы үениң удуртуртукчулаар технологияларын билир специалистерни хаара тудар бис.
Хүндүлүг коллегалар! Бис келир үеде амыдырал-чуртталгавысты тодарадыр өскерлиишкинниг үе-чадада турар бис. Бистиң сорулгавыс – соондан сүрери эвес, технологияларны чөптүг ажыглавышаан, амгы боттуг бо үени идепкейлиг тургузары.
Кылымал угаан (Искусственный интеллект) – ол абстракция эвес-тир. Ол дээрге республикада бо хүнде ажыглап эгелээн тодаргай херекселдер азы инструментилер-тир. “Айыыл чок хоорай” деп төлевилел иштинде Мегафон-биле кады Кызылга, ооң соонда Шагаан-Арыгга, Чадаанага, Ак-Довуракка кижини арнының биометриязы-биле тодарадып шыдаар видеохайгаарал чорудар камералар салыр ажылды чорудар деп турар бис. Россияның Ажаалга банкызы-биле 2030 чылга чедир чурагайлыг тарнсформация болгаш кылымал угаан (ИИ) технологиязын хөгжүдер талазы-биле кады ажылдажылганың дугурдулгазын чарган бис.
Кылымал угаан (ИИ) дузазы-биле программаларның айыыл чок болгаш чедимчелиг продуктуларын Тываның эң кол адырларынга ажыглап болурун илередир чөвүлээр эргелиг эксперт органын Чазак Даргазының деңнелинге тургузары чугула деп санап тур мен.
Хүндүлүг депутаттар! Бистиң республикавыс Россияда эң-не аныяк республикаларның бирээзи болгай. Чурттакчыларының ортумак назыны 30 хар, 14-тен 35 харга чедир аныяктар 30-ден хөй хууну тургузуп турар.
Тываның аныяктары бо хүнде республиканың хөгжүлдезинче көскү үлүг-хуузун киириштирип эгелээн. Аныяк мергежилиниң тергииннери, сайгарлыкчылар, хөй-ниитижилер чаа социал-экономиктиг, хөй-ниитижи ужур уткалыг херектерни чорудар шимчедикчи күш болуп турар.
Аныяктарның арга-шинээн ажыдып, боттанылгазын деткииринге чаа экономиканың болгаш информастыг делгемге чедимчелиг навигаторларны тургузары негеттинип турар. Оларның аразында дайын шөлүнден чанып келген тускай шериг операциязының аныяк киржикчилери болгаш көдээ суурлардан аныяктар.
Ийи чыл бурунгаар аныяктар талазы-биле ажыл чорудар структураның деңнелин Яамы чедир бедиткен. Эрткен чылын республиканың Аныяктар политиказының 2030 чылга чедир стратегиязын бадылаан бис.
Эрткен ийи чыл дургузунда 4 аныяктар төвү ажыттынган. Бо чылын Ак-Довуракка аныяктар төвүнүң модульдуг оран-савазы туттунар, ол ышкаш Каа-Хем кожууннуң Сарыг-Сеп суурга аныяктар төвүн ажыдар дээш октаттынган автовокзалдың оран-савазын кылып эгелээн. Кызылдың Аныяктар өргээзиниң септелгези болгаш дерилгезинче акшаландырыышкынны аңгылаан. Хамыктың ужуру чүгле инфраструктурада эвес. Шупту чүве аныяктарның боттарының идепкейинден, сонуурганчыг продукцияларны кылып, чаа билиглер өөренип алыр күзелинден хамааржыр.
Эргим чаңгыс чер чурттугларым!Дорогие земляки! 2026 чылды чурттуң Президентизи Россияга чоннарның чаңгыс аай деминиң чылы кылдыр чарлаан. Ол 2036 чылга чедир чурттуң бүгү омак-сөөк чоннарының ниити российжи хамааты тускайлаңы, этнокультуруг онзагайын деткиириниң дугайында тодаргай айтып каан Россия Федерациязының күрүнениң национал политиказының стратегиязынга ол дүгжүп турар.
Тыва Республиканың девискээринде 73 аңгы омак-сөөктүг чон эп-найыралдыг чурттап турар. Олар Россияның чоннарының чаңгыс деминче угланган байлак программалыг шуулганнар, фестивальдар эрттип турар.
Биче буурай тожу-тывалары, российжи казактарны деткиир ажыл хөгжүп турар. Онза кичээнгей аңгы-аңгы чүдүлгелер аразында хамаарылгаже салдынган. Этнокультура адырында национал шынар талазы-биле каттыштырган 6 элээн улуг болгаш культура-националдыг автономия ажылдап турар.
Москвага Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылының байырлыг ажыдыышкынынга киржир делегацияны белеткеп алган бис. Тывага чарлаттынган чылга хамаарышкан кандыг хемчеглерни эрттиреривисти бо хүннерде тадарадыр ужурлуг бис.
Хүндүлүг коллегалар! Бөгүн залда Тываның хөгжүлдезинге эвээш эвес үлүг-хуузун киириштирип, боттарының хамааты туружун быжыг көргүзүп, фронтуда дайынчы чаңгыс чер чурттугларывысты болгаш чаа регионнарны деткиир хемчеглерге доктаамал киржип чоруур культура-националдыг ниитилелдерниң идепкейжилери чедип келген.
Эп-найыралдың болгаш моон-даа соңгаар кады ажылдажылганың демдээ кылдыр оларга байырдан чедирээлиңер!
(Адыш часкаашкыннары)
Россияның чоннарының чаңгыс деминиң чылында Тыва бодун демниг, хөй националдыг солун болгаш хүндүткелдиг регион кылдыр көргүзери чугула. Бо чылын IV делегей чергелиг буддийжи шуулган кол болуушкун болур. Ол дээрге делегейниң хөй-хөй чурттарынга, бир дугаарында Россияның регионнарынга харылзажырының чаа оруун ажыдып, амгы үениң делегей сорулгаларында буддизмни хөгжүдериниң улуг хемчээлдиг шөлү болур. Шуулган Сибирь федералдыг округка чылдың кол болуушкуннарының бирээзи болур.
Тывага буддиийжи өөредиглерниң идепкейлиг сайзырап турары онзагай национал регион кылдыр тургустунуп, Россияда буддизмни хөгжүдер үш төптүң бирээзи болур арганы бээр. Бо чугула болуушкунга Россияда православ болгаш өске-даа чаңчылчаан чүдүлгелерниң төлээлери база киржир дээрзинге бүзүрээр мен.
Сарыг шажын кижизидилгезинге болгаш өөредилгезинге улуг кичээнгейни салып тур бис. Россияның буддийжи университеди “Түбтен Шедруб Линг” хүрээзинге ажыттынган. Эрткен чылын Тываның күрүне университеди “Шажын эртемнериниң” мергежилинге өөредип эгелээн.
“Түбтен Шедруб Линг” хүрээзиниң Өөредилге төвү уругларның буддийжи өөредигниң эге билиглерин шиңгээдип алырынга чедиишкинниг болганын бадыткаан. Бо арга-дуржулганы калбартып, бо чылын буддийжи болгаш православ хүрээлерге воскресенье (дыштаныр хүннүң) школаларын тургузуп эгелээр ужурлуг бис. Ол дээрге, чаңчылчаан мөзү-шынар болгаш сүлде-сүзүктүң үнелиг чүүлдерин кадагалап, быжыглаар эң-не эки аргаларның бирээзи-дир.
Хүндүлүг коллегалар! Найысылалды болгаш муниципалдыг тургузугларны муң-муң аалчыларның, ооң иштинде албан ёзузунуң даштыкы бөлүктериниң, регионнар делегацияларының, туристерниң аалдап кээринге белеткелди чорудар ужурлуг бис. Шуулганга белеткел бүгү республиканы, сагыш човаачал кижи бүрүзүн, буянныг үүлени үнелеп чоруур бүгү чурттакчыларны каттыштырар ужурлуг.
Бо хүнде найысылалды өскертириниң - Кызылдың кудумчуларын экижидер, кол хемчеглер эрттирер черлерни эде чаагайжыдар, бажыңнарның даштыкы хевирин аян кирериниң планнарын тургузуп турар. Бис чүгле бажыңнарның мурнун чаартыр эвес, а чурттаарынга таарымчалыг кылдыр экижидер, хөй аал чурттаар бажыңнарның подъездилерин, подвалдарын чаартып, шөлдерни чаагайжыдар ажылдарын чорудар ужурлуг бис.
Кызылдың мэриязынга болгаш кожуун чагыргаларынга тус девискээрлерин чаагайжыдарынга бүгү күштү болгаш курлавырларны, бирги ээлчегде ажылчын күштү мөөңнээринге, боттарының девискээрин чаагайжыдарынга улуг ажылдар болур.
«Тыва: чаа овур-хевир, чаа девискээрлер» деп республика төлевилелин эгелээрин саналдап тур мен. Ол республикага улуг хемчээлдиг чаагайжыдылга хемчеглерин, чурттакчылыг черлерни болгаш хөй-ниити шөлдерин чаартырын чыл дургузунда уламчылаар арганы бээр. Тус чер бот-башкырлга органнары база шажын чүдүлге объектилерин, оларның аразында шажыннарның хүрээ-хииттерин чаартып экижидер болгаш санитарлыг ажаалда ажылдарын кылыр ужурлуг.
Делегей чергелиг буддийжи шуулган чогаадыкчы индустрияның чаа адырларының, эрткен чылын бадылаан хөгжүлде стратегиязының быжыг базымы болур ужурлуг. Бистиң тускайлаң культура продуктуларывыс экономиканы быжыглап, тыва брендини национал болгаш делегей чергелиг деңнелче көдүрүп, чижилгелиг барааннар апаар ужурлуг.
Туризм, культура болгаш спорт адыры амдан тура культура болгаш спорт программазын болгаш туризм ачы-дузазын хандырары-биле штабтыг байдалда ажылдаар ужурлуг. Салым-чаяанныг аныяктарывысты IV делегей чергелиг буддийжи шуулганның шупту хемчеглеринге киржиринче кыйгырып тур мен.
Бо хүнден эгелеп, Делегей чергелиг буддийжи шуулганның волонтерлар корпузунче аныяктарны чыып эгелээнин чарлап тур мен.
Хүндүлүг коллегалар! Айыткалымны доозуп тура, Дээди Хуралдың Даргазы Каң-оол Тимурович Даваага база шупту депутаттарга чазак-биле чогумчалыг, үре-түңнелдиг кады ажылдажылгазы болгаш удур-дедир харылзаазы, социал ужур-уткалыг эгелээшкиннерни деткээни, тускай шериг операцияларының киржикчилеринге болгаш оларның өг-бүлелеринге дуза чедиреринге киржилгези дээш өөрүп четтиргенимни илередип тур мен. Тываның чонунга чаагай чорук дээш моон-даа соңгаар парламенти-биле кады ажылдаарывыска бүзүрээр мен.
Бо чыл Россияга улуг ниитилел-политиктиг ужур-уткалыг чыл болур. Күрүне Думазының депутаттарының соңгулдалары база Тывага республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизиниң соңгулдалары болур. Чазак, регионнарның күүсекчи эрге-чагырга органнары, тус чер бот-башкарылга органнары соңгулда кампанияларынга эрттиреринге организастыг дузаны көргүзер ужурлуг. Хөй-ниитиниң айыыл чок чоруун хандырып, бистиң ажылдарывысты дүүштүрүп болгаш кады ажылдаарын чедип алыры чугула.
Хүндүлүг коллегалар! Бистиң чурттап чоруурувус бо үевисте хамааты чаңгыс демниг чоруувустуң быжыг күжүн хынаан чугула үе-чада-дыр. Бистиң партияларывыс парламентиге олуттар дээш кампаниязын бирги ээлчегде Россияның болгаш Тыва Республиканың хөгжүлдезиниң стратегтиг сорулгаларынга болгаш боттарының соңгукчуларының негелделеринге үндезилээр дээрзинге бүзүрээр мен. Бүгү-ле угланыышкыннарда ажылывысты экижидеринче угланган хөй-ниити организацияларындан болгаш кижилерден келген бүгү-ле санал-оналдарны, шүгүмчүлелдерни дыңнап, кичээнгейлиг сайгарып көөрүнге белен бис.
“Күш-ажыл” бо чылдың кол сөзү болур ужурлуг деп бодаар мен. «Ажылынга кызымак – Амыдыралга ынак!» деп чонувус анаа эвес чугаалап чораан.
2026 чылды Тургузукчу күш-ажылдың болгаш өг-бүле ыдыктарының чылы кылдыр чарлаарын саналдап тур мен!
Хүндүлүг коллегалар! Республикада политиктиг партиялар, хөй-ниити каттыжыышкыннарын, чурттакчы чон сөөлгү чылдарда бистиң командавыстың эгелеп алганы экономиканы хөгжүдеринче болгаш чоннуң амыдырал-чуртталгазын экижидеринче угланган бистиң күжениишкиннеривисти деткииринге бүзүреп тур мен.
Бүгү республиканың сыныш чок ажылы, бистиң дайынчыларывыска бүгү талалыг деткимче фронтуга-даа, тылга-даа чогуур үре-түңнелдерни бээр!
Тиилелге бистии болур!