Тыва Республиканың Баштыңының чанында Экологтуг чөвүлелдиң ээлчеглиг хуралы Тываның Чазаанга дүүн болуп эрткен. Россияның экология ниитилелиниң удуртукчузу, «Экология» национал төлевилел талазы-биле Хөй-ниити эксперт чөвүлелиниң даргазы Рашид Исмаиловтуң база Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның удуртулгазы-биле чөвүлел кежигүннери «Экологтуг чаагай байдал» национал төлевилелдиң «Арыг агаар» болгаш «Болбаазырадылга болгаш катап ажыглал экономиказы» федералдыг төлевилелдериниң күүселдезин, ол ышкаш кадыг коммунал бокту болбаазырадыр адырда эде тургузунуушкунну боттандырар инфраструктура объектилерин тударын сайгарып чугаалашкан.
Владислав Ховалыг Чөвүлелдиң хүн чурумунда айтырыглар — кадыг коммуналдыг бок болбаазырадыр адырда күрүне политиказын, «Экологтуг чаагай байдал» национал төлевилелдиң «Арыг агаар» база «Болбаазырадылга болгаш катап ажыглал экономиказы» федералдыг төлевилелдерни боттандырары – регионда эң чидиг деп демдеглээн.
Кызылдың агаарын хирлендирерин элээн эвээжедири-биле «Арыг агаар» федералдыг төлевилелди боттандырып турар. Россияның Чазааның бо чылдың сентябрьда бадылааны Кызылдың агаарын хирлендирер бүдүмелдерни эвээжедириниң талазы-биле комплекстиг хемчеглер планы ажылдап эгелээн. Владислав Ховалыг 2025 чылда бокту үндүр сөөртүр ажылда көскү үре-түңнелдерни демдеглээн: тускай техника автопарыгында 24 автомашинаны чаарткан, Кызыл кожуунга кадыг коммуналдыг бокту аңгылаар объект тударының төлевилел-смета документациязы күрүне экспертизазының эки үнелелин алган. «Экологтуг чаагай байдал» национал төлевилел шугуму-биле боттанып турар инвестиция төлевилелин боттандырарынга 2,45 млрд ажыг рубль федералдыг деткимчени алган.
Чөвүлелдиң даргазы Рашид Исмаилов хуралды ажыдып тура, «Экологтуг чаагай байдал» национал төлевилел күүселдезинде тускай сорулгалыг көргүзүглер салдынганын хемчегниң киржикчилеринге болгаш коллегия кежигүннеринге сагындырган: 2030 чылга чедир боктарны 100 хуу аңгылап, ооң 50-ден эвээш хуузун чок кылып, эвээш дизе-ле 25 хуузун катап ажыглаар кылдыр болбаазырадыр. Республика Баштыңының чанында чөвүлел ол сорулгаларны чедип алыры-биле Тывада боттандырган хемчеглерге хөй-ниити болгаш эксперт үнелелин берип турар. Республиканың чазаа федералдыг эрге-чагырга органнары-биле кады ажылдажылганы тургузарынга, регионнуң сонуургалдарын камгалаарынга, тодаргай хемчеглерни хандырарынга акша-хөреңгини эки камгалап турар деп, Рашид Исмаилов демдеглээн.
Республиканың арга-арыг болгаш бойдус курлавырларының база одаар чүүл болгаш энергетика яамызының удуртукчулары Григорий Ондар биле Эдуард Куулар Чөвүлел кежигүннериниң мурнунга хүн чурумунда кирген айтырыглар талазы-биле делгереңгей илеткелдерни номчаан. «Транспорт ачы-дузазы болгаш төлевилел» күрүнениң унитарлыг бүдүрүлгезиниң директору Юрий Токмашев ужуражылганың киржикчилеринге боктарны болбаазырадыр талазы-биле боттарының ажылын илеткээн.
«Арыг агаар» федералдыг төлевилелдиң күүселдезинге хамаарыштыр, тодаргайлаарга, Россияның Чазааның Кызылдың агаарын хирлендирерин эвээжедири-биле бадылаан комплекстиг планында дөрт объект: «Лунсин» КХН-ниң административтиг оран-савазын, Кызылдың Президентиниң кадет училищезин, кадыкшылы кызыгаарлыг ургуларга № 10 школаны база Кызыл хоорайны камгалаарының № 2 өрт-камгалал кезээн 2026 чылга чедир төпчүткен чылыдылгаже кожар дээн ышкаш хемчеглер кирген. Ол ышкаш хуу бажыңнарда печка одалгазын одаар чүүлдү боду берип турар котёлдарга солуп, хөмүр одаар системаларны чаартыр хемчеглер база кирген. Ол ышкаш планда 2030 чылдан 2036 чылга чедир территорияларны комплекстиг хөгжүдер план-биле хуу өрегелерни солууру база бар.
«ТСП» МУБ-туң директору Юрий Токмашев регионалдыг операторнуң кадыг коммуналдыг бокту сөөртүр талазы-биле байдалды чурумчударының хемчеглерин дыңнаткан. Бокту үезинде сөөртүрүн организастап, ону сөөртүр машиналарның ажылдаарын хайгаарап, кадыг коммуналдыг бокту сөөрткен дугайында медээлерниң фото-бижидилгезин кадыг коммуналдыг бокту башкарар федералдыг күрүнениң информация системазынче дамчыдып, ажылдар график езугаар чоруп турарынга контроль чорудар «Смарт Ро» деп программаны ажылдаткан. Мобильдиг капсырылга таварыштыр бок төгер черни хайгаарап, бокту чүдүрер мурнунда база чүдүрген соонда ол черлерни чуруктарга албан тырттырып турар. Улуг хемчээлдиг боктар чыыр аңгы машинаны тускайлап, маршрудун ажылдап кылган. Кадыг болгаш улуг боктар чыыр немелде техниканы аңгылаан. Кадыг коммуналдыг бок чүдүртүр чагыглар хүлээр тускай шугумнуг, кирген долгаашкыннарны килдистер аайы-биле хувааптар, хөй каналдыг чаңгыс номерлиг колл-төп тургустунган. «ТСП» КУБ-туң tsp17.ru/ деп сайтызы таварыштыр кадыг коммуналдыг бокту чүдүртүр дугайында чагыглар хүлээп алыышкынын шенеп ажылдадып эгелээн.
Чөвүлел кежигүннери илеткелдерни дыңнаан соонда, коллегия органының даргазы Рашид Исмаиловтуң даалгазы-биле, элээн каш саналдарны Чөвүлелдиң протоколунче күүседир кылдыр киирген.
2023 чылда Владислав Ховалыгның эгелээшкини-биле, регионалдыг эрге-чагырга органнарының Россияның Экология ниитилелиниң, «Экология» национал төлевилелдиң Хөй-ниити эксперт чөвүлелиниң база экология төлевилелдерин хайгаарап турар федералдыг яамыларның кады сырый ажылдажылгазын чедип алыр дээш Тываның Баштыңының чанында Экология айтырыгларның талазы-биле Хөй-ниити эксперт чөвүлели тургустунганын сагындыраал. Чөвүлел Тыва Республиканың девискээринде долгандыр хүрээлелди камгалаар, бойдусту шын ажыглаар, экологтуг айыыл чок чорукту деткиир, бойдус камгалал органнарының, эртем ниитилелиниң, бойдус ажыглакчыларының болгаш хөй-ниитиниң ажыл-чорудулгазын каттыштырар, экологтуг өөредилгени, экологтуг культураны чырыдар болгаш суртаалдаар, хевирлээр системаны сайзырадыр айтырыгларны шиитпирлээринге идигни бээр.