Октябрь 19-та, Россияда орук ажылдакчыларының хүнүн демдеглеп турар. Республиканың Баштыңы Владислав Ховалыг Тываның орукчуларынга профессионал байырлалы-биле байырны чедирген. Чурттакчылыг черлер аразынга чүгле автомобиль оруу-биле чоруур регионга бо байырлал онза ужур-уткалыг дээрзин ол демдеглээн. Кадыг-дошкун агаар-бойдустугда-даа, берге черлерге-даа орук ажылдакчыларының ажылы бедик мергежилди, шыдамык чорукту болгаш кичээнгейни негеп турар.
Тываның орук ажыл-агыйында муң ажыг специалистер болгаш 20 хире организация бөгүнде ажылдап турар. Олар республиканың орук инфраструктуразының шынарын бедидер дээш шудургу ажылда. Владислав Ховалыг орук ажылчыннарының күш-ажылы дээш өөрүп четтиргенин илереткен. «Чурттаарынга таарымчалыг болгаш эки болдурар дээш бистиң республикавыска кылып турар амыр эвес күш-ажылыңар дээш четтирдивис!» - деп, ол бодунуң социал четкилерде блогунда бижээн.
Сөөлгү чылдарда республиканың орук четкизин экижидериниң чедиишкинниг арга-дуржулгазы болгаш Владислав Ховалыгның федералдыг чазакка регионнуң сонуургалын идепкейлиг деткип турары-биле, Тыва орук инфраструктуразын хөгжүдеринге акшаландырыышкынны элээн көвүдеткен күрүне программаларында болгаш национал төлевилелдерже идепкейлиг киржикчизи. Ол чүүл орук тудуунуң болгаш чаартылгазының темпизин улам бедиткен. Техниктиг нормаларга дүүшпес оруктарның болгаш чедери берге черлерниң саны кызырылган. Ам Тожу кожуунче чылдың кайы-даа үезинде чеде бээр апарган.
Владислав Ховалыг национал төлевилел болгаш күрүне программалары-биле боттандырган орук септелгезиниң чорудуун бодунуң хайгааралында алган: объектилерни доктаамал кезип, тудугжулар-биле ужуражып турар. Чоокта чаа регионнуң Баштыңы ажыл-агыйжы албан үезинде Сүт-Хөл кожуунче автооруктуң 9 км ажыг берге участоктарны асфальтылап турарын хынап, Ак-Довурак биле Тээли аразында автоорук септелгезин көрген.
Орук септелгезиниң хемчээли-биле 2025 чыл рекордтуг болур ужурлуг – 2024 чылга бодаарга, 43 км хөйге, ниитизи-биле 156 километр орук четкизин чаартыр.
Бо чылда планнаттынган ажылдарның көвей кезии кылдынган. 1,8 млрд рубль ниити хемчээлдиг инвестицияның үш хире кезиин найысылал агломерациязының кудумчуларынче тускайлаан. Найысылалдың муниципалдыг чазаанга он чыл ажылдаан Владислав Ховалыг хоорайның чидиг айтырыгларын эки билир болгаш, хоорай инфраструктуразын хөгжүдеринче инвестицияларны хаара тудар дээш кызымаккай ажылдап турар. Ылаңгыя Кызыл болгаш ооң чоогунда девискээрлер дүрген немежип, социал ужур-дузалыг чаа тудугларлыг бүдүн кварталдар туттунуп турар. Бо бүгү чүгле чаа оруктарны эвес, а көвүдээн транспорт шимчээшкинин экижидеринге дузалаар транспорт логистиказының чаа системазын база негеп турар.
Кызылда боттандырган улуг орук объектилериниң бирээзинге Колхозная кудумчузунуң эде чаартылгазы хамааржыр. «Амыдыралга инфраструктура» национал төлевилел ачызында 2023 чылдан бээр ажылдар чоруп турар. Бирги чадада орук шывыының чогуур тургузуун катап тургузарының, амгы техниктиг нормаларга дүүштүр орук хандырылгазының ажылдары кылдынган. 2025 чылдың апрельден орук ажыглалының шынарларын бүрүнү-биле катап тургузарынче угланган ийиги чада эгелээн. Бо чадада чер ажылдарын, кол орук септелгезин чорудуп, асфальтыны чадып, ол ышкаш тротуарларны, хөй-ниити транспортунуң доктаамнарын, чырыдылганы кылган.
Эде тудуушкуннуң түңнелинде, оруктуң эрттирилге шынары экижидип, орук-транспорт болуушкуннарының санын кызырлып, амгы технологияларны болгаш материалдарны ажыглаанының ачызында, долгандыр хүрээлеңниң экологтуг айыыл чок чоруу бедээн.
Оон аңгыда, Владислав Ховалыгның даалгазы-биле найысылал иштинде болгаш ооң чоок-кавы суурларында орук тудуунуң ниити хемчээли база үлүү дүрген өзүп турар. 2025 чылда Кызылдан аңгыда, 9 кожууннуң – Кызыл, Улуг-Хем, Каа-Хем, Бии-Хем, Таңды, Чеди-Хөл, Тес-Хем, Чөөн-Хемчиктиң база кол авторуктардан эң ырак Мөңгүн-Тайганың черлеринде тудуг болгаш септелге ажылдары шапкынчаан. Ажыл-иш чүгле асфальт чадары-биле кызыгаарлаттынмаан. Орукту техниктиг дериг-херекселдер – херимнер, чырык, демдектер, эртер черлер, светофорлар, видеокамералар база өске-даа чүүлдер-биле хары угда чаагайжыткан.
Баш бурунгаар санаашкыннардан алырга, 2025 чылдың тудуг сезону дооступ турда, Тывада доктааткан нормага дүгжүп турар оруктарның үлүү эрткен чылдаазындан 43,1-ден 52,3 хуу чедир улгадыр.