Тыва Республиканың Чазак Даргазының оралакчызының хүлээлгезин күүседип турар Айдыс Сынааның, ТР-ниң ИХЯ-зының, Тываның прокуратуразының төлээлери болгаш Россия банкызының Тывада салбырының киржилгези-биле интернет ажыглап, бузуруп мегээлээр чорукка удур демисел айтырыынга ужуражылга Тываның Чазаанга болуп эрткен.
Тываның Чазааның вице-премьери албан-хүлээлгени күүседип турар Айдыс Сынаа регионалдыг массалыг информация чепсектериниң төлээлери-биле чугааны ажыдып тура, республиканың найысылалы Кызылда интернет таварыштыр бузурукчу кем-херектер саны 7,6 хуу өскенин, оон аңгыда Тываның ыраккы кожууннары – Тожу кожуунда 480 хуу, Чаа-Хөл кожуунда 200 хуу, Каа-Хем, Тес-Хем, Бай-Тайга кожуунда 50-50 хуу көвүдээнин демдеглээн. Айдыс Сынаа мегелеп бузурар таварылгаларның дугайында чүгле эрге-чагырганың, корум-чурум камгалаар черлерниң болгаш МИЧ талазындан эвес, а хамаатыларның боттарының талазындан, бирги ээлчегде улгады берген кижилерге болгаш чаштарга, төрелдеринге болгаш чоок улузунга дыңнадыр ужурлуг деп демдеглээн.
Тыва Республиканың Иштики херектер яамызының хөй-ниити корум-чурумун камгалаар талазы-биле полиция начальнигиниң хүлээлгезин күүседип турар Кирилл Куимов 2025 чылдың баштайгы чеди айында регионда бузурукчу чоруктан когарал 4,8 хуу көвүдеп, 77 миллион рубль акша четкенин дыңнаткан. Назы-хары, эртем-билии, социал байдалы хамаанчокка, аңгы-аңгы кижилер бузурукчуларга мегеледип турарын ол демдеглээн. Интернет четкизинге удур-дедир харылзажып тура, бооп болур айыылды кончуг эки билир хирезинде, когарааннар аразында аныяктар хөй.
Бараан садып-саарары, акша шилчидери, боттарының банк агар саннарын айтырары, инвестиция болгаш онлайн таварыштыр акша ажылдап алырын саналдаары, соталыг операторларның абонент дугаарларын катап тургузары, акциялар болгаш шаңналдыг ойнаашкыннарга киржири – мегелээринге эң хөй ажыглап турар аргалар. Кем-херек үүлгедикчилери аңгы-аңгы албан черлериниң мессенждерлери – “корум-чурум камгалакчылары, эмчилер, социал албан черлериниң болгаш мобильдиг операторлар төлээлеринден эгелээш, Россияның Төп банкызының ажылдакчылары бис” деп боттарын таныштырып, социал четкилерни идепкейлиг ажыглап турар.
Россия Банкызының салбырының удуртукчузунуң оралакчызы Тамир Монгуш Россияның банкызы хуу кижилер-биле ажылдавайн турар болганда, ооң адындан сүмелээн кандыг-даа ачы-дуза бузурукчу херек апаар деп демдеглээн. Ол таварылгада ындыг чугааны дораан соксадырынче кыйгырган:
«Хамаатыларда Төп банкыже акша шилчидер ужурлуг «тускай», «айыыл чок», «камгалаттынган» азы өске-даа агар саннар чок дээрзин ол сагындырган. - Бузурукчулар Төп банкыда хамаатының адында тускай агар саны барын “сагындырып”, кижилерге бүзүрелди оттурар. Россияның Банкызы хамаатыларга агар саннар ажытпас болгаш олар-биле кады ажылдавайн турарын билзе чогуур. Бир эвес танывазыңар кижи долгааш келгеш, акшалар, банкыда агар саннар дээш чугааны эгелези, телефонуңар дораан өжүрүп кааптыңар!»
Тамир Монгуш бир эвес ындыг ачы-дуза албаан болза, бодунуң адынга чээли долдурбас кылдыр банкыга коштунуп алырын Тываның чуртакчыларынга сагындырган. 2025 чылдың март 1-ден Күрүне ачы-дузалары портал таварыштыр ону кылдырып болур турган болза, ам хөй ажыл-чорудулгалыг кайы-даа төпке баргаш, сентябрь 1-ден ону күштүг кылдыр коштуруп ап болур. Ындыг ачы-дузаны салдырып алыры үш дугаар таладан чажыт чээли долдурарындан камгалаар. Кайы-даа үеде ол хоругну адыртып кааптып болур, ынчалза-даа бодунуң кылдыныын эки боданып алырынга үе херек.
Прокуратураның төлээзи Валерия Минчей республикада саң-хөө шилчидилгелери-биле мегелээр чоруктар, азы оорлаан акша-хөреңгини чорудар дээш банк карталарын болгаш агар саннарын берип турар кижилер бар апарганын дыңнаткан. Ол кижилер корум-чурум камгалаар органнарның истелгезин будалдырып, кем-херек үүлгедикчилеринге оорлаан акшазын уштурунга дузалажып турар. Интернет таварыштыр мегелеп бузурар чорукка удур демиселди күштелдирери-биле, 2025 чылдың июль 5-те күш кирген № 176-ФХ чаа хоойлу езугаар, РФ-тиң Кеземче хоойлузунуң 187 чүүлүнге даянып, бузурукчу кижилер кеземче харыысалгазынга онаажыр.
Прокуратура органы чаа хоойлу езугаар, оорлаан акшаны шилчиткен агар саннар ээлеринден акша-хөреңгини суд шиитпири-биле тырттырар хемчегни алыр. Кызыл хоорайның прокуратуразы улгады берген кижиниң бузурукчунуң агар санынче шилчиткени 2 млн ажыг рубль акшазын эгидер дугайында негелде билдириишкинни кииргени – бир чижек. Шупту прокурорлар инвалидтерниң болгаш пенсионерлерниң эрге-ажыын камгалаан ындыг 30 билдириишкинни киирген. Ол ышкаш Тываның прокураруразы бузурукчуларнуң овуузуну-биле чардынган чээли керээлеринге удур судтажып турар. Тываның корум-чурум камгалакчылары он-он российжилерни мегелээн Крым Республикадан бузурукчуну харыысалгада онааганын демдеглээн.
Тывадан бир кижи база оон когараан, кажан республиканың корум-чурум камгалаар органнары бузурукчунуң агар санын айтыртыптарга, банк дуглап каапканы билдинген. Кем-херек үүлгедикчизи катап база агар санын ажыдар деп турда, туткан, Тыва Республикаже бузурукчуну эккээрге, судтаар.
Бодунуң дугайында хууда медээлерге кичээнгейлиг болуру чугула дээрзин брифинг үезинде каш катап демдеглээн. Месседжерлерде парольдарын үе-үе болгаш өскертип, аккаунтызында идепкейин доктаамал контрольдаар. Мегечи бузурукчулардан камгаланыр дээштиг арга – кичээнгей болгаш оваарымчалыг чорук. Бир эвес чигзинип тура болзуңарза, телефонуңарны азы интернет-харылзааңарны соксадып, танывазыңар дугаарже катап долгавазын, смс азы интернет чагаалажылгаже кирбезин, хынаттынмаан интернет дөстерден капсырылгалар болгаш файлдар киирбезин, банк курлавырлары, үндүрүг албаны, Күрүне ачы-дузалары дээн билдингир сайтыларның албан езузунуң адрестерин кичээнгейлиг хынаарын, организациялар-биле харылзажыр кандыг-даа медээге кичээгейлиг болурунче Тываның чурттакчыларга сагындырган.