Дүүн Тываның Чазааның аппарат хуралында, 2025/26 чылдың келир кыжынга регионнуң ЧЭК, ЧКА база социал адырының объектилери кайы хире белеткенип турарын чугаалашкан. Тываның одалга болгаш энергетика сайыды Эдуард Куулар чедип алган сан-чурагайларны илеткээн. Россияның Энергетика яамызының 2024 чылдың ноябрь 13-те №2234 дужаалы-биле доктааткан одалга сезонунга белеткелди хандырар чурумчуткан дүрүмнер езугаар ажылдар чоруп турар.
Сайыт дыңнатканы-биле алырга, республикада одалга сезонунга белеткенир 1087 хемчеглерниң 693-ү доозулган, база 394 аңгы техниктиг ажылдар хуусаазында доозулгалак. Ниити пландан озалдаан берге айтырыглар азы четпестер чок. Чамдык хемчеглерни боттандырарынга саадаашкыннар турза-даа, республиканың чогуур инфраструктуразының кышка белеткелин хандырып, ажылдарның көвей кезии үезинде күүсеттинген.
Бөгүн Кызылдың чылыдылга-энергетика төвү план езугаар гидравликтиг шенелделерни чоруткан, ол ажылдар август 28-те доостур. ЧЭТ-те элээн каш турбо- болгаш котлоагрегаттарны септээн, 1,4 километр узун участокта чылыг четкизин солаан. Шак-ла ындыг ажылдар коммунал котельнаяларда база энергетика системаларында чоруп турар. Туранда чылыг четкизин хынап турда, ийи участокта үрелик черлерни илереттинген, одалга үезин озал-ондак чок эрттерин хандырар дээш, август төнчүзүнге чедир оларны дарый септээр.
Эрткен неделяда муниципалдыг складтарже хөмүр сөөртүлгези эгелээн. Тываның баштыңы Владислав Ховалыг чурттакчы чонну болгаш организацияларны хөмүр-биле хандырары келир кышка белеткел ажылдарның кол кичээнгейинде дээрзин айыткан.
«Эрткен чылын чон хөмүрнү дыка садып ап турда, «Хөмүр продукциязы» күрүнениң информация системазынга бергедээшкиннер тургустунган. Ол система үрелгенинден, QR-кодту бүрүткедип, ону алыр арга чок турганынга чон хомудаан» - деп, Тываның Баштыңы демдеглээш, регионнуң Одалаг болгаш энергетика яамызынга ындыг бергедээшкиннер катап тургустунмазын дээш, ажылды чорударын дааскан.
Эдуард Куулар эрткен чылын хереглекчилерниң хомудап турганы “ГИС хөмүр продукциязы” системада үрелиишкиннерни эткенин демдеглээн. Чайгы үеде хуу кижилер 700 ажыг тонна хөмүр-дашты садып алган, а хууда складтарда болгаш “ТСП” КУБ-да 500 ажыг тонна одаар чүүл бар. Каа-Хемниң уургайында бүдүн республиканың планнаттынган хереглелиниң чартык чылда хандырылгазын – планның 50 хуузун, азы 255 муң тонна хөмүр-дашты сөөртүрүнге белеткээн. ТДРК-ның удуртукчузу Валерий Куликовтуң дыңнадыы-биле алырга, Каа-Хем болгаш Чадаана уургайларында деңзилерни септээн, август айда 11 муң тонна хөмүрнү үндүр сөөртүр. Эрткен сезонда хереглекчилерниң хөй кезии одаар чүүлдү орайтадыр – октябрь-ноябрьда садып эгелээнинден, түр када ол тывылбайн барган турган, ынчангаш ол чүүлдү катаптавазы-биле август-сентябрьда одаар чүүлдү садып алырын Куликов айыткан.
Бөгүнде бюджеттиг муниципалдыг албан черлеринче чедирген хөмүр-даштың хемчээли планнаттынган хемчээлдиң 83 хуузу хире. Албан черлери чылда 73,4 муң тонна хөмүр-дашты ажыглаар болза, бо чылдың август айка чедир 32 муң ажыг тонна хөмүр-дашты чедирген. Графиктен чыдып каап турар кожууннар ол талазы-биле ажылын дүргедедир херек деп сайыт айыткан. Тес-Хем, Мөңгүн-Тайга, Эрзин, Таңды, Кызыл, Улуг-Хем болгаш Каа-Хем кожууннар планныг көргүзүглерни чегей күүседип, бюджет албан черлеринче одаар чүүлдүң планныг хемчээлиниң 53-ден 76 хузун чедирип сөөрткен.
Одалга яамызының илеткелинде ЧЭК, ЧКА база социал адыр объектилериниң белени мындыг: чылыг-энергетика комплекизиниң объектилери 56 хуу, чуртталга фондузу — 77 хуу, кадык камгалал объектилери — 60 хуу. Планнаттынган хемчеглерни үе-шаанда чорутканындан өөредилге албан черлери 93 хуу, культура 100 хуу белен.
Чурттакчы чоннуң болгаш организацияларның талазындан ажыглааны энергия курлавырлары дээш өрениң айтырыын аңгы чугаалашкан. 2025 чылдың август 1-де, Тываның хереглекчилериниң чырык болгаш чылыг энергиязы дээш ниити өрези 1,6 млрд. рубль четкен. Эрткен айга деңнээрге, көргүзүг 1 хуу эвээжээн-даа болза, эрткен чылдың ол үезинге деңнээрге, 25 хуу хөй. Хууда кижилерниң өрези 1 млрд рубль ажыг болза, юридиктиг черлерниң өрези – 613 млн. рубль. Одалга сезонунга ЧЭК объектилерин белеткээринге турум акшаландырыышкынны чедип алыр дизе, төлевирлер чыылдазын көвүдедири чугула дээрзин Эдуард Куулар онзалап демдеглээн.
Одалга болгаш энергетика яамызының отчедунуң түңнелинге даянып, ЧЭК ажылында киржилгелиг шупту объектилерге даалгаларны берген, ылаңгыя муниципалдыг тургузуглар даргаларынга доктааткан хуусаа иштинде чылыг хандырар объектилериниң белеткелин хынап, белен дугайында херечилелдерни алырын, илереттинген хажыдыышкыннарны дүрген чайладып, курлавыр хандырылга организациялары хереглекчилерден ЧКА төлевирлерин чыырын күштелдирип, чээли өрелерин эвээжедири-биле бүдүрүлгелерниң саң-хөө ажылының талазы-биле хемчеглер планын тургузарын Одалга болгаш энергетика яамызынга дааскан.