Тыва Республика Сибирь федералдыг округда хой бажының, ылаңгыя чолдак семис кудуруктуг тыва хойнуң саны-биле мурнуку черни ээлеп турар. Тыва оон аңгыда ангор дүктүг өшкүлерге дөмейлешкек совет дүктүг уксаалыг өшкүлерни кадагалап арттыргаш, өстүрүп турар. Регионда хой болгаш өшкү ажыл-агыйының уксаажыдылга баазазында 30 ажыл-агыйда 36 кодан бар. Тываның Көдээ ажыл-агый яамызы, эртемденнер болгаш “Уургай” уксаажыдылга ажыл-агыйының кады чоруткан чедиишкининиң бирээзи - 2024 чылда «Тыва чөөктүг» деп чөөктүг тыва өшкүлер уксаазын үндүргени. Уксаалыг хой болгаш өшкү ажыл-агыйларын хөгжүдери республиканың Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызының ажыл-чорудулгазының мурнады көөр угланыышкыннарының бирээзи.
Республика баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы езугаар Тываның Чазааның бадылааны 2025-2030 чылдарда хой болгаш өшкү ажыл агыйларын хөгжүдериниң талазы-биле комплекстиг планның хемчеглер даңзызынче хой болгаш өшкү ажыл-агыйларында уксаажыдылга ажылын сайзырадыр ажылдар кирген.
Республиканың көдээ ажыл-агый яамызының дыңнатканы болза, регионда бүрүткеттинген уксаалыг 30 ажыл-агыйның 13-ү хойлар, бирээзи – совет дүктүг уксаалыг өшкүлер селекциязы, алды ажыл-агый сарлыктың уксаазын кадагалап арттырар, он дөрт ажыл-агый – тыва уксаалыг аъттарны камгалап арттырар ажылдарны чорудуп турар. Оон алтай-саян уксааның сыыннарын база калмык уксааның эъткир мал-маганын өстүрүп көвүдедип турар ажыл-агыйлар бар.
Бир уксаажыдылга заводу база чолдак, семис кудуруктуг тыва уксаалыг хойлар үндүрер уксаалыг бүдүрүкчү кошкарларның 11 коданнары, ол ышкаш эдилбаев уксааның хойлар үндүрер бир кодан бар, азы шупту уксаажыдылгаже угланган 13 хой ажыл-агыйлары бар. Оон аңгыда, эдильбаев уксааның хойларын өстүрүп-көвүдедир уксаажыдылгалыг бир ажыл-агый бар.
Мөңгүн-Тайга кожууннуң «Сайзырал» көдээ ажыл-агый бүдүрүлге кооперативи база Улуг-Хем кожуундан Түмен Шагдырның тараачын-арат ажыл-агыйы бодунуң ажыл-агыйын уксаалыг эрге-байдалды алыр дээш, чөөктүг ангор өшкүлерге дөмейлешкек совет дүктүг уксаалыг өшкүлерни өстүрүп турар.
Оон аңгыда 2025-2030 чылдарда хой болгаш өшкү ажыл агыйларын хөгжүдер комплекстиг план-биле тыва эртемденнер Көдээ ажыл-агый яамызы-биле тус черниң хоюн эъткир уксаалыг мурнакчы кошкарлар-биле эдериштиргеш, чолдак семис кудуруктуг тыва хойларның дүрген өзер эъткир уксаазын үндүрер ажылды эгелээн. Бо уксаа дүрген өзүп доругар болгаш боткур болуру-биле ылгалдыг.
Регионалдыг Көдээ ажыл-агый яамызының 2025 чылдың июль 1-де сан-чурагайындан алырга, регионда шупту хой бажының 7 хуузу азы 49,7 муң бажы уксаалыг болза, шупту өшкүлерниң 1,6 хуузу, азы 311 муң бажы – уксаалыг өшкүлер. 2025 чылдың июль 1-де шээр малдың ниити саны 917 муң баш болган, чыл төнчүзүнге чедир «Хорриот» системаның медээлер баазазынче оларны ам-даа кирер.
Ведомство шээр мал ажыл-агыйлыг малчыннарны деткиир хемчеглерни ап турар. Көдээ ажыл-агый яамызының деткимчези-биле Чөөн-Хемчик кожуунда эгелээн «2023-2025 чылдарда хой ажыл-агыйын хөгжүдери» муниципалдыг программада тускай шериг операциязының киржикчилери бирги киржикчилер болган. ТШО хоочуннары Артыш Монгуш биле Санды Монгуш малдың баш санын көвүдедири-биле 200-200 баш шээр малды алганнар.
Программаның негелдези езугаар киржикчи бүрүзү ийи чыл эртерге, ол-ла хире санныг малды дараазында билдириишкин киирген кижилерге дамчыдарын хүлээнип алган. Муниципалитет ынчалдыр шээр малдың баш санын көвүдедип, мал ажыл-агыйында малчыннар санын көвүдедир сорулгалыг.