Июль ортан үезинде эгелээн мал чеминиң белеткели ам темпини дүргедеткенин Тываның Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызы дыңнаткан. Муниципалдыг тургузугларның көдээ ажыл-агый эргелелдериниң 2025 чылдың август 4-те сан-чурагайы-биле алырга, республикада ниитизи-биле 3 муң ажыг гектар шөлдерниң сиген-ширбиилин кескен. Пландан 1,5 хуу хөйнү, азы 3 242,5 тонна сигенни белеткээн. Мал чеминиң белеткелинге кааңдаашкын база уржуктарын чедирген: республиканың беш кожуунунда 1918 гектар шөлде тараан көдээ ажыл-агый культуралары болгаш оът-сиген узуткаттынган.
Чөөн-Хемчик база Сүт-Хөл кожууннарда оът-сигенниң үнмээни мал чеми белеткээр компанияны саадатканын яамы дыңнаткан. Ам арга-арыг кыдыы оймалык черлерден сигенни кезип ап болур. Чаа-Хөл, Улуг-Хем база Чеди-Хөл кожууннарда сиген шөлдеринден аңгыда, беш ажыл-агыйның тараан тараазы болгаш мал чиир культуралары когараан.
Республиканың баштыңы Владислав Ховалыг тургустунган байдалды көргеш, кааңдаашкынның салдарын чайладыр комплекстиг хемчеглерни ажылдап кылырын, ол ышкаш мал чеминиң муниципалдыг болгаш республика курлавырын чыырын Көдээ ажыл-агый яамызынга дааскан. Муниципалдыг тургузуглар чагыргалары кышкы үеде мал-маганны тургуза азыраарынга четчир мал чемин белеткеп алыр кылдыр бүгү күштерни болгаш аргаларны мөөңнээри чугула.
«Бо чылын 13 кожуун боттарының бюджеди-биле муниципалдыг мал чеминиң курларывын белеткээри планнаттынган. Малга бээр сиген-шибиилди четчир кылдыр белеткээрин хандырып база ону шыгжап, кадагалаары – оларның кол хүлээлгези. Өске кожууннар база ол айтырыгны өөренип көөрү чугула» - деп, Владислав Ховалыг мал чеминиң белеткелин дыңнадып тура, ону бодунуң блогунда бижээн.
Көдээ ажыл-агый яамызы мал чеминиң белеткелин кожууннар аайы-биле неделя санында мониторингилеп турар. 66 чүък машиналары, 142 трактор, 157 санныг кадыыр болгаш дырбааштар, сиген тырый бастырар 71 машина мал чеми белеткээр кампанияда хаара туттунганын сөөлгү медээ-биле дыңнаткан. Сиген белеткелинде 500 ажыг кижи, 119 механизастаттынган бригада база хол-биле кезер 96 сигенчи ажылдап турар.
Оът-сиген чегей үнген муниципалдыг тургузуглар Красноярск крайдан, Хакасиядан база сиген эки үнген Тываның өске-даа кожууннарында ажыл-агыйлардан сигенни садып алырының аргаларын көрүп турар. Чижээ, Мөңгүн-Тайга кожууннуң улуг ажыл-агыйлары Таңды, Улуг-Хем база Чеди-Хөл кожууннарның тараачын-арат ажыл-агыйлары-биле херек мал чемин садып алыр дугайында керээлерни чарган.
Оон аңгыда Көдээ ажыл-агый яамызының сүмелээни езугаар, муниципалдыг көдээ ажыл-агый эргелелдери агаар-бойдустуң уржуундан көдээ ажыл-агый бараан бүдүрүкчүлеринге чедирген когаралды санаары-биле чогуур документилерни чыыр ажылды чорудуп турар.
Баш бурунгаар санаашкыннардан алырга, үстүнде ады кирген беш кожууннуң чер ажылдыг тараачын-арат ажыл-агый бүдүрүкчүлеринге чедиртинген когаралдың түңү 10,8 млн. рубль четкен. Тарылга шөлдериниң чартыы, азы 853 гектары камгалалдыг.