Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг наркомания болгаш наркотиктерге хамаарышкан кем-херек үүлгедиглери-биле холбашкан айыылга удур ажылдың кол угланыышкыннарын тодараткан наркотиктерге удур комиссияның хуралын эрттирген. Хуралга комиссия кежигүннеринден аңгыда кожуун чагыргаларының даргалары база хоорай мэрлери киришкен.
Корум-чурум камгалаар органнарның, Кадык камгалал яамызының, Өөредилге яамызының болгаш ТР-ниң Аныяктар яамызының төлээлери республикада наркотиктиг бүдүмелдер-биле байдалдың дугайында кол илеткелдерни кылган. Илеткелдерниң кол темазы - наркотиктиг бүдүмелдерни тарадып, бир дугаарында элээдилер болгаш аныяктарны наркотиктиг бүдүмелдер садып-саарарынче киириштиреринге удур демисел айтырыглары болган.
Статистика медээлеринден көөрге, наркотиктиг бүдүмелдер талазы-биле байдал чүгээртеп, эки өскерлиишкиннер барын көргүскен. 2024 чылда психоактивтиг бүдүмелдер ажыглааны дээш наркология албанында бүрүткеткен уругларның болгаш элээдилерниң саны 60-дан 43 чедир эвээжээн.
Ооң-биле чергелештир, эксперттерни Тывада сөөлгү үеде элээн идепкейжээн чаа айыыл-халаптар дүвүредип турар. 2023 чылда Кызыл хоорайның девискээринге синтетиктиг наркотиктиг бүдүмелдер садарын организастаарын оралдашкан кожа-хелбээ Красноярск крайдан бөлүк аныяктарны республикада туткан.
Тываның Баштыңы коллегаларының илеткелдерин сайгарып тургаш, хуралдың киржикчилериниң кичээнгейин аар наркотиктер-биле холбашкан чаа айыылдарже угландыр
Наркотиктиг бүдүмелдер садып турар улус боттарының ажыл-херээнге интернет четкизин идепкейлиг ажыглап турары-биле, наркотиктиг бүдүмелдерниң нептерээринге удур туржуру бергедеп турар. Садып алыкчыларны дорт харылзаа чокка тып, оларга ону чедирип, төлевирни ырактан алыр арганы берип турар. Наркотиктер садыгжыларының Интернет таварыштыр ажылдап турар кол садып алыкчылары аныяктар дээрзи билдингир, чүге дизе олар интернетти эң эки сайгарарлар.
Владислав Ховалыг мындыг байдалдарда наркотиктиг кем-херек үүлгедии-биле демиселдиң бүгү чүъгүн чүгле полиция болгаш тускай албан черлеринге онаап болбас деп чугаалаан. Ылангыя наркотиктерни он-он кижилерге садып, кем-херек үүлгедиишкининге киржип турар апарганда. Өлүмнүг хоранны садып алыр күзелдиг улус турбас кылдыр ажылдаар ужурлуг бис. А ол дээрге бүдүн ниитилелдиң наркотиктерге удур туржуру-дур. Ол-ла интернетти наркотик садып турар улуска удур ажыглаар херек.
"Чаа айыылды өөренип көргеш, информастыг болгаш профилактиктиг ажылдар чаа деңнелче үнер ужурлуг деп санаар мен. Бо дээрге өлүм-дүр деп уругларны коргутпайн, бүгү бар информацияны бээр. Айыылдыг бөлүкте уругларның дыштанылгазын ажыктыг болдурар. Тываның Аныяктар яамызының, "Баштайгыларның шимчээшкини", Иштики херектер яамызының назы четпээннер херектериниң талазы-биле кезектериниң үре-түңнелдиг кады ажылдажылгазын чедип алыр» - деп, ол наркотиктерге удур комиссия хуралының соонда бодунуң блогунда бижээн.
Бо даалганы күүседирде, профилактиканың шупту үш чадазы киржир ужурлуг. Бирээде, чуртталгазында наркотиктиг бүдүмелдер-биле харылзашпаан улуска ол хамааржыр. Оларның кадык амыдыралче чүткүлүн күштелдирер болгаш арага болгаш наркотиктиг бүдүмелдерден ырак чоруурун күштелдирер херек.
Ындыг бүгү-ле аргалар бар. Чижээ, суур бүрүзүнде 174 школаның 162-зинде спортчу клубтар ажылдап турар. Ында 23 муң ажыг школачылар бөлгүмнер болгаш секцияларда хаара туттунган. Ындыг клубтар саны-биле алырга, Тыва Россияда 4-кү черже үнген.
Назы четпээннерниң айыылдыг бөлүктери-биле профилактиктиг ажылды чиге тургузар херек. Бир дугаарында, корум-чуруму берге элээдилерже, социал айыылдыг байдалга таварышкан өг-бүлелерниң ажы-төлүнче – чижээ, ада-иези арагачы азы наркоманнар болза, кичээнгейни углаар. А сөөлүнде, эвээш санныг болза-даа, эң берге бөлүк - наркотиктерден хамаарылгалыг апарган уруглар болгаш аныяктар. Аарыгны ханылатпас дээш, ол аарыг уруглар-биле ажылдаары – кол айтырыг.
Республикада наркотиктиг бүдүмелдерни ажыглап турар кижилерни илередир система ажылдап турар. Чижээ, бо өөредилге чылында 142 школаларда болгаш 17 колледжтерде 6346 өөреникчилерге (2023 чылда 5593) наркотиктиг бүдүмелдер бар-чогун хынаан. Наркотиктиг бүдүмелдерни ажыглаанының изи 37 кижиде тывылган, ооң иштинде 29 школачы болгаш 8 студентиде. Багай анализтерниң ниити саны 2023 чылга деңнээрге, 12 хуу эвээжээн.
Ынчалза-даа школачылар аразында хоойлуга удур наркотиктиг бүдүмелдерни ажыглап турар кижилерниң саны көвүдээни дүвүренчиг барымдаа болган. Ол чүүл суурларже наркотиктиг бүдүмелдер садып-саарары шилчий бергенин көргүзүп турар.
Муниципалдыг тургузуглар аайы-биле статистика сайгарылгазы ону бадыткаан, Бай-Тайга, Чөөн-Хемчик база Кызыл кожууннар наркотиктиг бүдүмелдер ажыглаан школачылар саны көвүдээни-биле мурнунче үнген. Оон ыңай Бай-Тайга биле Ак-Довуракта ийи аныяк кижи албаарадыр бүдүмелдер ажыглааш, ийи дугаар туттурган.
Тываның Баштыңы чугааның түңнелинде, наркоманияны болгаш ооң-биле холбашкан кем-херек үүлгедиишкиннерин болдурбазы, “эмнээринден” белен деп айыткан. Ынчангаш наркотиктерге удур профилактиктиг ажыл-чорудулгага хөй-ниити организацияларындан болгаш херээженнер чөвүлелдеринден эгелээш, ада-ие комитеттеринге болгаш адалар чөвүлелдеринге чедир хөйнү хаара тудар. Наркотиктер ажыглап турар кижилерни эртежик илередир болгаш контрольдаар системаны чүгле өөредилге черлеринге эвес, а өске-даа черлерже нептередир херек.
Оон аңгыда республиканың чазаа черлик чыдыг-чашпанны узуткаар ажылдарның акшаландырыышкынын уламчылаар. Ол сорулгаларга 2025 чылдың бюджетинде 3 хире млн. рубльди тускайлаан, ооң-биле хоранны садар. Конопля үнген 2,6 муң гектар чедир шөлдү чаштырып, болбаазырадырын планда киирген.