Анатолий Серышевтиң даргалаашкыны-биле Россия Федерациязының Президентизиниң Сибирь федералдыг округда бүрүн эргелиг төлээниң чанында Чөвүлел биле “Сибирь дугуржулгазы” РФ-тиң субъектилериниң экономиктиг кады ажылдажылгазының регионнар аразында ассоциациязының каттышкан хуралы болуп эрткен.
Аңаа 2024 чылда Сибирь регионнарынга күрүне политиказын боттандырганының баш бурунгаар түңнелдерин үндүрген. Россияның Президентизиниң айытканы узун хуусаалыг стратегтиг мурнады хөгжүдер сорулгаларын барымдаалап, 2025 чылдың сорулгаларын тодарадыры – хурал киржикчилерниң кол айтырыы болган.
Бүрүн эргелиг төлээ хуралды ажыдып тура, Сибирь федералдыг округта байдал турум деп демдеглээн. Социал-экономиктиг болгаш ниитилел-политиктиг адырларда бурунгаар хөгжүлдени ниити күжениишкиннер-биле хандырар аргалыг болган деп демдеглээш, Россияның Президентизиниң чурттуң бот-догуннаашкынын быжыглаар болгаш национал сорулгаларны чедип алырының курузун деткииринче кыйгырган. «Бо дээрге бистиң кол сорулгавыс болгаш хууда харыысалгавыс-тыр» - деп, Анатолий Серышев чугаалаан.
Национал төлевилелдерни боттандырарының беш чылдың планы 2024 төнүп турары-биле хуралдың хүн чурумунуң кол кезээ болган. Эрткен үениң дургузунда Сибирьниң регионнарында национал төлевилел ажыл-чорудулгазынга 1 триллион хире рубльди, ооң иштинде федералдыг бюджеттен 600 млрд. ажыг рубльди тускайлап, социал, эртем, өөредилге, транспорт инфраструктуразын чаартып, оон аңгыда күрүне болгаш муниципалдыг ачы-дузаларның чедингирин бедиткен.
Айыттынган планнарны долузу-биле күүседирин чедип алыры чугула деп, бүрүн эргелиг төлээ чугаалаан. Ооңуу-биле алырга, регионнарда планнаттынган ажылдарның бүгү хемчээлин күүседири болдунмаан – элээн каш социал объектилер тудуглары доозулбаан. Чылдагааннар бар-даа болза, оларны болдурбас дээш эгезинде-ле хемчеглерни алыры чугула деп бүрүн эргелиг дарга онзалап демдеглээш, ажылды дүрген доозар хемчеглерни алырын дилээн.
2025 чылда күрүнениң национал хөгжүлде сорулгаларын чедип алырының маршруду апаар чаа национал төлевилелдерниң күүселдезинге стартты берген.Ол бүгүнү эгелээринге чугула негелделер кылдыр үзүктел чок ажылды, эрткен чылдарның түңнелдерин уламчылаарын, ажыл-чорудулганы үнелээрде хөй-ниити контрольдаашкынының киржилгезин хаара тударын төлээ айыткан. "Национал төлевилелдер кижилерни болгаш оларның сонуургалдарынга тургустунган, чон эки талаже өскерлиишкиннерни көөр ужурлуг" – деп, Анатолий Серышев онзалап демдеглээн.
Бөрүн эргелиг төлээниң хууда контролюнда турар чуртталга-коммунал ажыл-агый комплекизиниң ажылы база одалга сезонун шаптараазын чок эрттирери – кол айтырыгларның бирээзи болган. Регионнарның удуртукчулары Ростехнадзорнуң ооң мурнунда сагындырыгларын чайладырын, хамаатыларга идегелдиг чылыгны хандырарын чедип алыр ужурлуг деп бүрүн эргелиг төлээ чугаалаан. Оон аңгыда коммуналдыг системаларга улуг хемчээлдиг чаартылга херек, ол айтырыгны шиитпирлээри-биле национал төлевилелдерден болгаш бюджеттен дашкаар акшаландырыышкындан курлавырларны хаара тудары чугула деп, Анатолий Серышев катап база сагындырган.
Газификация айтырыынче база улуг кичээнгейни угландырган. Амгы үеде округда газ-биле хандырылгалыг чурттакчылыг черлерде 93 муң өрегениң участогунче газты шөйген, 55 муң бажыңны кошкан. Федерацияның субъектилер баштыңнарын участоктарже болгаш бажыңнарже газты шөйер ажылды дүргедедирин, газка коштунуп, амыдырал-чуртталгазын экижидер арганы бээр дээш, хамаатыларны деткээн регион хемчеглерин сайгарарын бүрүн эргелиг төлээ дилээн.
Тудугда үлүүн киирген киржикчилерниң эрге-ажыын катап тургузарын база чугаалашкан – эрткен чылын ындыг 43 бажыңны объектилер реестринден үндүрген, 2 муң ажыг хамаатылар эрге-ажыын эгидип алган. Үш чыл дургузунда үр туттунуп турар тудуглар санын кызырган – 2021 чылда Сибирьде 300 турган болза, 2024 чылдың декабрьга чедир 34 берге объект чедир кызырган, мегелеттирген үлүг киирикчилериниң саны 16 муңдан 3,6 муң кижи чедир кызырылган. Бо хүнде Алтай, Тыва болгаш Хакас Республикаларында, Иркутск база Кемерово областарда ындыг объектилер чок. «Округнуң шупту регионнарында бо адырда хамаатыларның эргелерин катап тургузарын доозары чугула» – деп, Анатолий Серышев демдеглээн.
Бүрүн эргелиг төлээниң чугаазы-биле алырга, Сибирьниң экономиказы шенелделерге шыдамыын көргүзүп, инвесторларга сонуурганчыг болуп артпышаан. 2024 чылдың тос айларында кол капиталче инвестициялар элээн өскен – эрткен чылдың ол үезинге деңнээрге 108 хуу. Алтай, Тыва болгаш Хакас республикаларында база Новосибирск облазында ортумак российжи көргүзүгден ол элээн бедик болганы демдеглеттинген. Үлетпүр бүдүрүлгезинде чогумчалыг динамика демдеглеттинген: январьдан октябрьга чедир көргүзүг эрткен чылдың ол-ла үезинге деңнээрге 101,2 хуу болган, эң-не көскү өзүлде Алтай крайда болгаш Иркутск облазында – 105,8 болгаш 110 хуулар.
Бүрүн эргелиг төлээ индустрияның күчү-күжүн быжыглаары экономиктиг бурунгаарлаашкынны чедип алырының кол магадылалы деп айыткан. Эртемге үндезилеттинген шиитпирлерни калбаа-биле ажыглаарын, чуртка бүдүрген чүүлдерни ажыглаарын, чаа технологтуг четкилерни тургузуп турар үлетпүр бүдүрүлгелерин деткиир. Аңаа 2024 чылда округтуң регионнарында ажылдап турар күрүне деткимчезиниң хемчеглеринче 2 млрд. рубльди тускайлаан. «Эрге-чагырга органнары идегелдиг бүдүрүлгелерниң хереглелдерин барымдаалап, деткимче системазын чедир дериир ужурлуг» – деп, Анатолий Серышев хуралдың киржикчилеринге чугаалаан.
Шериг-үлетпүр комплекизиниң ажылы онза контрольда: бүрүн эргелиг төлээ аппарадының дузазы-биле элээн каш инвестиция төлевилелдериниң күүселдези уламчылаан. Адырны кадрлар-биле хандырар сорулгалар доктаамал шиитпирлеттинип турар – эрткен чылын бүдүрүлгелерже 30 муң ажыг кижилерни хаара туткан. Камгалал комплекизиниң ажылдакчыларынга таарымчалыг байдалдарны тургускан: чижээ, Омск облазында чурттаар оран-сава тударынга черни аңгылаар айтырыг шиитпирлеттинген, Новосибирск облазында шак ындыг ажылдар чоруп турар.
Сибирьниң хөгжүлдезинге улуг үлүг-хуузун агроүлетпүр комплекизи киирип турар. Агаар-бойдус берге-даа болза, бо чылын округ 17 миллион хире тонна тараа культураларын ажаап алган, эрткен чылга деңнээрге 12 хуу хөй, дүжүт гектардан-на 16,5-тен 20 центнер четкен. Россияның Президентизи 2030 чылга чедир көдээ ажыл-агый адырында бүдүрүлге хемчээлиниң өзүлдези эвээш дизе 25 хуу болур ужурлуг дээн ол сорулганы салган деп, Анатолий Серышев онзалап демдеглээн.