Тываның Чазаанга, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның удуртулгазы-биле Чоннар болгаш шажыннар аразында харылзаалар чөвүлелиниң кежигүннери экстремисчи хөөннүг херек үүлгедиишкиннеринге удур хөделир хемчеглерни чугаалашкан.
Сөөлгү хонуктарда социал четкилерге чажыт арын артындан бижээн дыңнадыгдан Кызылда язы-сөөк чоннар аразында чөрүлдээге эккелген болуушкун Чоннар болгаш шажыннар аразында харылзаалар чөвүлелиниң хуралын чыырынга чылдагаан болган. Ону үндүрген кижилерни туткан, ниитилелде ол болуушкунга болгаш ооң уржуктарынга чөрүшкек бодалдар тургустунуп, социал четкилерде ону шупту идепкейлиг сайгарып, чамдыктар ону күткүкчү хөделиишкинде ажыглап эгелээн.
“Байдалды улам нарыыдадып, ниитилелди дүвүредир сорулга-биле шуугаазынны үндүрүп турар. Республиканың чурттакчы чоннуң көвей кезииниң айтырыы кылып алган – деп, Владислав Ховалыг чугаалаан. - Социал четкилерде чамдык пабликтерден, комментарийлерден ону эскерип болур. Фейк аттар артында чаштынып алгаш, чараш сөстер-биле хоойлу-дүрүмге удур хөделиринче өскелерни ыйыдып турары көскү”.
Тываның Баштыңы ол болуушкунга хамаарыштыр аңгы-аңгы хөй-ниити каттыжыышкыннарының туружун, республиканың алдар-аттыг улузунуң үзел-бодалын билип алганы чугула болганын демдеглээн.
«Ол бодалдарны бүгүдеге тарадыр херек» – деп, Владислав Ховалыг чугаалааш, моон соңгаар ындыг чөрүлдээлерни болдурбазы-биле шупту шын үндезиннерни ажык сайгарар херек деп айыткан.
Сайгарылгалыг чугаага Тываның Дээди Хуралының комитет даргазы Белекмаа Мунге, Россияның Чоннар ассамблеязының регионалдыг салбырының даргазы Вера Лапшакова, Тыва үндезин культура төвүнүң директору Игорь Кошкендей, Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң директору Вячеслав Март-оол, национал диаспоралар төлээлери Ваан Андрасян, Илхомжон Абилов, Россияның Дээди хамы Кара-оол Допчун-оол, Кызыл Епархия адазының төлээзи Амвросий, Тываның прокурору Сергей Дябкин, Тываның Хөй-ниити палатазының кежигүнү Игорь Дулуш киришкен.
Тываның националдар херектериниң талазы-биле агентилелдиң директорнуң албан хүлээлгезин күүседип турар Арслан Калзан республика девискээринге турум байдалды арттырарынга кол хемчег кылдыр регионнуң социал-экономиктиг болгаш хөй-ниити амыдарылче национал диаспорларны хаара тудар ажылды ведомство күштелдирер деп демдеглээн.
Россияның Чоннар ассамблеязының регионалдыг салбырының даргазы Вера Лапшакова регионда чөрүлдээлиг байдалды чавырылдырарда янзы-бүрү күштерниң бо-ла ажыглаары эки аргаларны демдеглээн. Ооң-биле чергелештир республика күткүүшкүннү ажып эртип, көдүрлүп олурган чөрүлдээни дүрген соксадып шыдаан деп, Ассамблеяның эксперттери мындыг үнелелди берген.
Ассамблеяның регионалдыг салбырының төлээлери бо чоокку үеде бистиң республикаже даштыкы хамаатыларны хаара туткан чүүлдерни өөренип көөр дээш, Тываже кээп турар аңгы-аңгы нациялар төлээлериниң шупту медээлер баазазын анализтеп, ол ышкаш мында чурттап чоруур даштыкы хамаатыларны - эр, херээжен болгаш уруглар дыштанылгазы болгаш өөредилгези дээн ышкаш социал немелде хемчеглерни алыр.
Тываның Хөй-ниити палатазының кежигүнү Ваан Андрасян база сөстү алган. Хөйге билдингир тудугжу Тываның дыка хөй улуг объектилерин тудушкан, ажылдап турары хөй националдыг бригадазын чугаалаан. Амгы үеде хөй националдыг 120 кижи-биле кады ажылдап турар: « Орустар, тывалар, узбектер, армяннар, хакастар чаңгыс столоваяда, чаңгыс омааш-биле чемненип, чаңгыс стакандан ижип, амыр-тайбың, эп-найыралдыг чурттап турар бис» – деп Ваан Геворкович демдеглээн.
Узбек чаңгыс чер чурттугларның төлээзи Илхомжон Абилов Чөвүлел хуралга сөстү алгаш, чаңгыс чер чурттуунуң улуг шуугаазынны үндүрген үүлгедии дээш буруузун миннээн: «Мындыг үүлгедиг багай деп буруу шаап тур бис, чаңгыс чер чурттуглары бисти база хомудатты. Суд шын шиитпирни хүлээп алырынга бүзүрээр мен» – деп дыңнаткаш, чаңгыс чер чурттуглары Тываның Национал херектериниң талазы-биле агентилелге база Россияның Чоннар ассамблеязының регионалдыг салбырынга улуг деткимчени көргүзерин кызыдып, республикада чоннарның уждур-чаңчылдарын сагып чоруунун база Тываның чаагай чоруу дээш ажылдаарынга бүгү-ле күжүн ам-даа салырын чугаалаан. Кем-херек үүлгедикчизин тудуп хоругдаан, судун манап турар.
Кызыл епархиязының информастыг килдизиниң удуртукчузу Иеромонах Амвросий (Громов) ындыг чөрүлдээлерни болдурбазы-биле албан езунуң дөстеринге даянгаш информастыг улуг ажылды организастаарын, чижээлээрге, хөй санныг “фейк” дыңнадыглардан будалып каан чүдүкчүлерниң айтырыгларынга чөрүлдээниң ужур-утказын тайылбырлап бээрин саналдаан. Ол ышкаш чүдүкчүлерге база албан езузунуң үндезиннеринден медээлерни билип алырын чагаан. Иеромонах Амвросий хөйнү хөлзеткен маргыжыышкыннарга тайылбыр бээрде, хөй-ниитичилерни, хөй ниитиниң үзел-бодалын илередир лидерлерни хаара тудуп, ындыг ажылдарга боду киржип болурун дыңнаткан.
Тываның прокурору Сергей Дябкин когараан кижини катап база кударатпазы-биле назы четпээн кижиге хамааржыр мындыг кем-херектерни хааглыг чурумга көөрүн сагындырган. «Чөңгээлиг күткүүшкүннер херекти судче дамчыдыптарга-ла эгелээн. Билдириишкин кирген хүнде кем-херек үүлгедикчизин тудуп, херекти оттурган. Оон аңгыда, августа ол болуушкун соонда, онза-ла мындыг чөңгээлер турбаан. Чөрүлдээни организастаарын белеткенип чоруп турда, бо болуушкун таарымчалыг байдалды бергени хомуданчыг» – деп, ол түңнээн.
Корум-чурум камгалаар ведомствонуң удуртукчузу чоннуң ниити культуразының болгаш эртем-билииниң деңнелин бедидериниң база хөй- ниитиниң үзел-бодалын илередир лидерлерниң организастааны информастыг ажылының дугайында хөй-ниитичилерниң санал-оналын деткип, регионда экстремизимни болгаш чоннарның ылгажырынга удур профилактиканы күштелдирер дугайында шиитпир бо таварылгада чогуур түңнелди бээр деп демдеглээн.
Хөй-ниити палатазының кежигүнү Игорь Дулуш мону сагындыарган: республикада болуп турар бүгү-ле чүүлдер дээш бүдүн чон харыылаар: «Бир эвес шупту чүвени буддийжи көрүш-биле көөр болза, бис ам кандыг-бир карманың хүннеринде бис. Амгы бо чүүлдер Тываның чурттакчыларының кылган үүлгедии болур. А ол дээш бис харыылаар апаар бис - Тывада болуп турар бүгү чүүлдер дээш, бис, тывалар - Баштың-биле, чазак-биле, прокуратура-биле кады - бүгү чон харыысалгалыг бис».
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг хуралды төндүрүп тура, мынча деп демдеглээн: чөвүлелдиң кежигүннери язы-сөөк азы шажынчы чылдагааннар-биле көөр хөңнү чок чорукту буруудадып турар айтырыгны сайгарган бөгүнгү чугаа республикада националдар аразында харылзаалар талазы-биле кылыр ажылдар барын көргүскен. Корум-чурум камгалаар органнар чөрүлдээни эгелээн улусту албан тодарадып алыр дээш, ол херектиң истелгезин шыңгыыраткан.
Тываның Баштыңы чүгле республиканың хөй-ниитичилери-биле эвес, а хоойлужудулга ажылдакчылары база корум-чурум камгалаар органнар удуртулгазы-биле элээн каш ужуражылгаларны эрттирген. Байдалды чүгле доктаадырынче эвес, а келир үеде ындыг хевирлиг чөрүлдээлерни болдурбазынче угланган эрге-хоойлу актылар болгаш аңаа хамаарышкан хемчеглерниң аңгы-аңгы хевирлерин ажылдап кылыр даалганы республика органнарынга берген. Ол хемчеглерниң аразында - националдар аразында тайбыңны болгаш эп-найыралды быжыглаар, хөй-ниитиниң санал-оналын илередир лидерлер биле диаспоралар төлээлериниң аразында харылзаа, даштыкы хамаатыларның социокультурлуг адаптациязының хемчеглери бар.
Бо чоокку үеде Тываның гуманитарлыг болгаш тускай шинчилелдер институду даштыкы хамаатыларның күш-ажылчы ажыл-чорудулгазының чамдык хевирлеринге кызыгаарлаашкынны кииреринге хамаарыштыр хөй-ниитиниң үзел-бодалынга шинчилелди чорударын планнаан.