Тываның парламентизи 2025 чылда база планныг 2026 биле 2027 чылдарда республика бюджединиң дугайында хоойлу төлевилелин хүлээп алган. Келир чылда регионалдыг бюджеттиң орулгалары 64 млрд 540 млн 954,5 муң рубль, а чарыгдалдары – 65 млрд 881 млн 80,3 муң рубль кылдыр көрдүнген.
Орулгаларның каттышкан бюджеди 2024 чылга деңнээрге 9 хууга азы 5 млрд 448 млн-га өзүп, 68 млрд 755 млн рубль чедер. Кол немелде 20 хуу өзүп, ол үндүрүглер болгаш үндүрүгге хамаарышпас орулгалардан кирерин планнаан. Эрткен чылга деңнээрге киирилделерниң ниити хемчээли 3 млрд 203 млн рубльга көвүдеп, 18 млрд 862 млн рубль болурун санаан.
Бюджеттиң бүгү-ле орулгалар кезээниң 80 ажыг хуузу алды аңгы киирилделиг дөстерден тургустунар. Кижилерниң орулгаларындан үндүрүг (51%), акцизтер (15%), ажыктыг казымалдар тывыжындан үндүрүг (6,8%), үндүрүг онаалдазының бөдүүнчүткен системазы (5%) база организациялар эт-севинге үндүрүг (3%) бар.
Бюджеттиң чарыгдалдары 2024 чылга деңнээрге 11 хуу азы 6 млрд 746 рубльга өзеринден, ол 70 млрд 401 млн рубль болур. Кол чарыгдалдар аразындан бирги черде – хамаатыларның мурнунга социал хүлээлгелерни албан күүседиринге 37 млрд 446 млн рубльди үндүрер. Ооң соонда мурнады боттандырар ийи угланыышкын бар: федералдыг акша-хөреңгини алыр дээш регионалдыг программаларже кады акшаландырыышкын болгаш экономиктиг сайзыралче инвестициялар.
2025 чылдың бюджединиң социал ужур-дузалыг чарыгдалдарының санында - бюджет адырының ажылдакчыларның күш-ажыл төлевириниң кудуку хемчэлин 16,5 хуу өстүрери (36 560-дан 42 636 рубль чедир) кирген. Оон аңгыда РФ-тиң президентизиниң “май” чарлыктары езугаар, бюджет албан черлериниң “чарлыкче кирген” ажылдакчыларының күш-ажыл төлевирин 6 хууга улгаттырар. Октябрьның 1-ден ол 5,1 хууга индексастаттынар.
Элээн каш албан черлерин тудуп, ажыглалче кииргенинден, 2025 чылда ону ажаап-тудар социал чарыгдалдар база өзер. Оларның аразында Кызылда, Каа-Хем суурда, Чадаана хоорайда, Бай-Хаак, Кызыл-Хая база Чодураа суурларда 7 чаа школага 1229 кижини ажылдадыр.
Тывада 95 муң кижиниң социал төлевирлеринден аңгыда, деткимчениң чаа хемчеглери – хөй ажы-төлдүг өг-бүлелерге пособиелер, уруглар сады дээш ада-ие төлевиринден хостап, компенсация дээш, 2025 чылдың чарыгдалдарын тургускан.
Чурттакчы чоннуң коммунал ачы-дузалар дээш төлээн чарыгдалдарын эгидеринге бюджеттен чарыгдалдарны 10 хууга көвүдеткен. Чылыг-энергетика комплекизиниң база чуртталга-коммунал ажыл-агый бүдүрүлгелериниң орулгаларының чедишпезин субсидиялаары-биле бо чы-дузаны көргүзүп турар.
Федералдыг бюджеттен кады акшаландырыышкын-биле хандыртынып болур төлевилелдерни боттандырарынче республика 1 млрд хире рубльди үндүрер планныг. Ол акша-хөреңгини хаара тудуп тургаш, беш школаны, эштир бассейн болгаш спортчу комплексти, чуртталга тудуун база инженер инфраструктуразын, уруглар эмнелгезин, эмчи дуза чедирер пунктуларны, Дерзиг-Аксының хоочуннарның интернат бажыңының төп корпузун, Кызылга үшкү суг шугумунуң тудары, Шагаан-Арыг хоорайга котельная төлевилели дээш, оон-даа өске объектилерже угландырары көрдүнген.
Чарыгдалдарның херек кырында инвестиция кезээ көдээ ажыл-агый, транспорт болгаш орук четкизин хөгжүдеринче көрдүнген. Ынчап кээрге, агроүлетпүр комплекизинде кол акша-хөреңгини мал болгаш үнүш ажыл-агыйын деткииринге, ветеринарияны хөгжүдеринге база эпизоотиктиг чаагай чорукту хандырарынга ажыглаар.
Республиканың транспорт адырында эрге-чагыргазы пассажирлер аргыштырылгазының маршрут четкизин калбартып, оларның шынарын бедидери-биле автобустар парыгын улгаттырарын уламчылаар. Тус черниң болгаш регионнар аразының агаар шугумнарында авиарейстерже субсидия акша-хөреңгиниң хемчээли база көвүдээр.
Автомобиль оруктарының септелгезинче база эде тудуушкунунче акша салыышкыны 2 млрд рубльге өзер. Тываның Орук фондузунуң ол сорулгаже чарыгдалдары ниитизи-биле 5 млрд рубль болур. Орукчулар Чадаана – Суг-Аксы, Бояровка – Тоора-Хем, Кызыл – Сарыг-Сеп, Хандагайты – Мугур-Аксы авторуктарны, ол ышкаш Хадың, Ак-Эрик, Элегес, Бажың-Алаак, Булуң-Бажы суурларда кирер оруктарны септээри планнаттынган.
Хоойлу төлевилелин сайгарып тура, ынаар 30 хире эдилгелерни киирерин саналдаан. Дээди Хурал оларның чамдыызынга чөпшээрешпээн. Бюджеттиң төнчү сайгарылгазынче чүгле ийи саналды киирген.
Ыяап эмчи камгаладылгазының кол программазынче кирбейн турар ачы-дузаны көргүзер ажылдыг эмчи ажылдакчыларынга тускай социал төлевилелдерниң чарыгдалдарын 80,9 млн рубльга улгаттырган. Ол дээрге хоочураан аарыгларлыг кижилерге диспансер шинчилгези, ол ышкаш аарыг кижиниң бажыңынга паллиативтиг дуза көргүзери дээш төлевир дугайында чугаа чоруп турар.
Оон аңгыда чиигелделиг категорияларның хамаатыларынга халас берген чер участоктарының турар чериниң схемазын болгаш кызыгаар планнарын тургузар кадастр ажылын чорударынга 5 млн. рубльди немей киирген.
Дээди Хуралдың хүлээп алганы Бюджет дугайында хоойлузунга республиканың Баштыңы бөгүн атты салыр. Аңаа атты салган соонда парлаар болгаш, 2025 чылдың январь 1-ден күш кирер.