Тываның найысылалынга республиканың соңгулда системазының 30 чыл оюнга тураскааткан элээн каш хемчеглер болуп эрткен. Аныяктарның соңгулда форумун өзүп орар салгалдың эрге-хоойлу культуразын болгаш хамааты идепкейжизин бедидери-биле организастаан. Соңгулда хоойлузу болгаш соңгулда чорудуунга школачыларның Бүгү-российжи олимпиадазының регионалдыг чадазының тиилекчилерин база чарлаан.
Республиканың өөреникчилери соңгулда системазының болгаш чурттуң амыдыралында ооң ролюнуң дугайында хөйнү билип алыр аргалыг болган. Ол ышкаш регионнуң соңгулда системазының хоочуннарын болгаш активчилерин шаңнап мактаан байырлыг хурал Чазак бажыңынга болуп эрткен.
Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг бодунуң байыр чедириишкининде амгы үениң соңгулда системазы 30 чыл дургузунда регионда-даа, ниити чуртта-даа хамаатыларның күзел-соруун хостуг илередиринге, соңгулдаларны хоойлу езугаар болгаш ажык-чарлыг чорударынга езулуг магадылалды берген улуг орукту эрткенин демдеглээн. Регионнуң удуртукчузу соңгулда системазының хоочуннарының адынга өөрүп четтириишкинниң онзагай сөстерин дамчыткан. Тываның Соңгулда коиссиязын аңгы-аңгы чылдарда удуртуп чораан эрге-хоойлу ажылдакчылары болгаш алдарлыг юристер Сергей Кужугет, Шулуу Куулар, Николай Ондар, Шолбан Монгуш болгаш өскелерни-даа сактып адаан.
«Аңгы-аңгы мергежилдерниң төлээлери кирген Тываның соңгулда комиссияларының кежүгүннериниң бедик профессионал болгаш харыысалгалыг чоруу-биле кол федералдыг болгаш регионалдыг соңгулдалар хандыртынган» - деп, Владислав Ховалыг демдеглээн.
Тываның соңгулда системазының төөгүзү ХХ чүс чылдарның 20 чылдарда эгелээн. Ооң тургузуушкуну болгаш сайзыралы республика хөгжүлдезиниң төөгүзү-биле сырый харылзаалыг. Тывага соңгуур эргелерни 1921 чылда бир дугаар киирген. Ынчан эр болгаш херээжен 20 хардан өрү назылыг хамаатылар соңгуур болза, шажын ажылдакчыларының база назылап кыраан улустуң соңгуурун кызыгаарлаан турган.
1993 чылдың сентябрь 29-та Россия Федерациязының ат салганы Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының Күрүне Думазынче соңгулдаларга Төп соңгулда комиссиязының составын тодараткан № 1505 Чарлыындан Россия Федерациязының болгаш Тыва Республиканың амгы үениң соңгулда системазының тургузуушкуну болгаш хөгжүлдези эгелээн. Ынчан РФ-тиң Федералдыг Хуралынче соңгулдалар талазы-биле Тываның округ соңгулда комиссиязы дээш, 225 округ соңгулда комиссиялары тургустунган.
1993 чылдың декабрь 12-де Тыва Республиканың девискээринге Тываның округ соңгулда комиссиязы Россия Федерациязының чаа Конституциязының төлевилелинге, Россия Федерациязының Федералдыг Хуралының Күрүне Думазының бирги чыыжынче депутаттар соңгулдаларынга база Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) бирги чыыжының (1993–1997 ч.) депуттарынче бүгү чоннуң бадылаашкынын хары угда организастап эрттирген.
1994 чылдың март 25-те «Тыва Республиканың Төп соңгулда комиссиязының дугайында» Тыва Республиканың Хоойлузу езугаар, Россия Федерациязының болгаш Тыва Республиканың соңгулдаларын болгаш референдумнарын организастаарынга база эрттиреринге доктаамал ажылдаар күрүне органы – Тыва Республиканың Төп соңгулда комиссиязы тургустунган. 2003 чылдың декабрь 31-де Тыва Республиканың Төп соңгулда комиссиязын Тыва Республиканың Соңгулда комиссиязы кылдыр эде адаан.
Бөгүн Тываның соңгулда комиссияларының системазынче - Тыва Республиканың Соңгулда комиссиязы, 16 округ, 19 территориалдыг, 187 участок соңгулда комиссиялары кирип турар, ында шиитпирлээр үннүг эргелиг 1526 комиссия кежигүннери бар.
Тываның Соңгулда комиссиязының даргазы Лариса Андалаеваның чугаалааны-биле алырга, эрткен үжен чылдарның иштинде республикада үш муң ажыг соңгулда кампаниялары эрткен. Соңгулда хоойлужудулгазын доктаамал сайзыраңгайжыдып, амгы үениң технологияларын ажыглап эгелээнинден, соңгулдаларга соңгукчуларның сонуургалы улгатканын демдеглээн. Соңгулдаларда киржилге талазы-биле республика улуг көргүзүглерни доктаамал көргүзүп, политиктиг амыдыралга чоннуң сонуургалдыын бадыткаан.