Декабрь 6-да Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның удуртулгазы-биле дугуржулгазы регионнар аразының ассоциациязының транспорт талазы-биле дүүштүрүлге чөвүлелиниң хуралы видеоконференция дамчыштыр болуп эрткен. Чөвүлелдиң ажылынга Россияның транспорт сайыдының оралакчызы Александр Пошивай, ол ышкаш Сибирь регионнарының яамыларының болгаш ведомстволарының орук-транспорт комплекизин хөгжүдер айтырыглар дээш харыысалгалыг удуртукчулар киришкен.
Хуралда Сибирьниң социал-экономиктиг хөгжүлдезиниң стратегиязының иштинде көрдүнген 2024 чылда Сибирь федералдыг округтуң транспорт инфраструктуразын хөгжүдер талазы-биле хемчеглер планының күүселдезиниң түңнелдерин көрген. Аңгыда Енисейниң суг оруу-биле Соңгу чүк далай оруу-биле каттышкаш, Сибирьниң бүдүрүлгелеринден продукция экспортунуң хемчээлин калбартырының аргаларын сайгарган.
Тываның болгаш Иркутск облазының төлээлери транспорт инфраструктуразының айтырыгларынга илеткелдерни кылган. Тываның орук-транспорт комплекизиниң сайыды Шораан Чыргал-оол Сибирь регионнарынга экспортту көвүдедир арганы бээр чаа транспорт коридорларын тургузарының талазы-биле ажыл канчаар чоруп турарын чугаалаан.
Ылаңгыя, Чазак Даргазының бирги оралакчызы Денис Мантуровтуң даалгазы-биле Тываны таварты Моол болгаш Кыдатче Төп- Евразия демир-орук коридорун тудар төлевилелге бөгүнде баш бурунгаар техниктиг-экономиктиг үндезининге шинчилел чоруп турар. Оон аңгыда Сибирьниң регионнары Р257 «Енисей» федералдыг автоорукту Моолдуң орук четкизинге болгаш оон ыңай Соңгу Кыдаттың эң улуг транспорт төвү – Урумчи үнер аргазын идепкейлиг камгалап турар.
Бүгү Енисей Сибиринде бүдүрүлге продукциязының хемчээлин көөр болза, транспорт инфраструктуразынга хереглел оон-даа улуг. Ооң девискээринде амгы үеде 648 чөпшээрелдер күштүг, оларның 176-зы аыктыг казымалдар тывыжынга хамааржыр. Тываның, Хакасияның болгаш Красноярск крайның чоокку 5-7 чылдарда ниити чүък сөөртүлгези 67 - 75 млн тонна кылдыр көрдүнген.
Сибирьниң улуг экспорт курлавыры амгы коридорларның күчү-күжүнүң кызыгаарлыындан долузу-биле ажыглаттынмайн турар. БАМ-да шимчээшкинни калбартса-даа, Россияның демир-оруктарының Чөөн талакы угланыышкыны дыка хөй экспортерларга ам-даа четээн. Ооң транспорт күчү-күжү чүгле чуртка стратегтиг чугула чүъктер болгаш улуг хандырыкчыларын хандыртынган. Бичии бүдүрүкчүлер боттарының арга-шинээнден бичии квоталарга чөпшээрежир ужурга таваржып турар.
Ооң уржуундан Тыва иштики хереглелге кызыгаарлангаш, хөмүр-даш тывыжын 650 муң тонна чедир эвээжедир ужурга таваржып турар. Бир эвес даштыкыже боттуң продукциязын садар арга турган болза, ийи катап хөйнү казып тып болур. Тываның кокстуг хөмүрүнге садып алыкчылар бар. Бүгү айтырыг - чедирилгеде.
МАСС-тың эксперттери бо муңгаш байдалдан үнер арга - Енисей дургаар суг оруун ажыглаары деп санап турар. Амгы үеде бараан бүдүрүкчүлери Россияның демир-оруктарының чөпшээрээн лимиди-биле Тываны таварты Кыдатче болгаш Соңгу чүк далай оруктап даштыкы чурттар-биле садыглажыр ийикпе, азы экспорт квоталарын шуут албайн турар.
«Сибирь дугуржулгазы» регионнар аразының ассоциациязында «Енисей» транспорт коридорунуң дугайында идеяны чаңгыс эвес сайгарып келген. Транспорт талазы-биле дүүштүрүлге чөвүлелиниң амгы хуралында ону боттандырарынга элээн саналдар кирген. Оон аңгыда, чүгле күрүне албан черлериниң төлээлеринден эвес, а бизнестен база – бо айтырыгны сайгарып турда, чижээлээрге, “Чөөн-Сибирь хем судно ажыл-агыйы” акционерлиг ниитилелдиң, Сибирьниң транспорт ажылдакчылары, экспедиторлар болгаш логистиктика эвилелиниң удуртукчулары сөстү алганнар.
Владислав Ховалыг ужуражылганы түңнеп тура, Сибирьниң транспорт инфраструктуразы хөгжүлделиг болза-даа, Сибирь федералдыг округтуң элээн каш девискээрлериниң экономиктиг күчү-күжүн долузу-биле хандырарынга шаптыктап турар чорук ам-даа барын демдеглээн. Мурнуу-Чөөн Азияны Соңгу чүк далай оруу-биле катыштырган орукту тудары бо айтырыгны шиитпирлээриниң боттуг аргаларының бирээзи болур.
Ынчангаш президент-даа, федералдыг чазак-даа сибирьжилерниң эгелээшкиннерин деткип турар деп, Тываның Баштыңы санап турар.
«Олар бистен санаашкыннар болгаш үндезиннерлиг тодаргай саналдарны манап турар. Бөгнгү чугаа бисте ындыг чүүлдер барын көргүскен, профессионал эксперттер-биле, ылаңгыя Сибирьниң транспорт форумунга оларны билдилиг таныштырып, элээн делгереңгей сайгарар херек» - деп, Владислав Ховалыг ужуражылганың түңнелин үндүрген.