Тываның Баштыңының аппарат хуралында, ветеринарлыг федералдыг күрүнениң информация системазының «Хорриот» деп кезээнге бода болгаш шээр малды бүрүткедир талазы-биле бо хүнге чедир чоруттунган ажылдарның сан-чурагайларын дыңнаткан.
Росстат медээзи-биле алырга, бөгүн системада Тываның бода малының 56 хуузу, азы 107 муң ажыг баш мал бүрүткеттинген. Шээр малдың 24 хуузу, азы 238 муң ажыг башты бүрүткээн. Чыл төнчүзүнге чедир Тывада бода малдың 100 хуузун, ол ышкаш хаван болгаш куштарның, шээр малдың 20 хуузун системаже киирер ужурлуг. Шээр мал-биле планнаттынган ажылдар доозулган болза, мал-маган, хаван, куш-биле ажылдар кидин түлүк. Ветеринарлыг хыналда специалистери Тываның кожууннарында ажыл-агыйларны, ооң иштинде малчыннарның кышкы турлагларын кезип турар.
Россия Федерациязының Чазааның 2023 чылдың апрель 5-те №550 Чарлыы езугаар, Тывада мал-маганны демдектеп, бүрүткээр ажылдар чоруп турарын сагындыраал. Ветеринарлыг специалистер бүрүткелди халас кылып турар. Россияда эпизоотиктиг байдалды турумчударынга ол чугула херек.
Тываның "Республиканың ветеринария төвү” КБА эпизоотиктиг байдалга удур хемчеглер болгаш мониторинг организастаар килдизиниң начальниги Сылдыс Ондар, демдеглеттинмээн болгаш "Хорриот" системаже кирбээн малдың ээлери чогуур ветеринарлыг документилерни ап шыдаваанындан, ону аай-дедир сөөртүп, малды база ооң продукциязын садып-саарып шыдавас болурун тайылбырлаан.
Малды албан бүрүткедириниң системазы шынар чок мал продукциязының садыглаашкынче кирериниң айыылын эвээжедир, ол ышкаш малды азырап турар үеде хыналдаларның санын эвээжедир база малды садып-саарарының чорудуун чиигедир ужурлуг. Оон аңгыда, малга чаңгыс катап салыр тускай им-дугаар читкен малды дилээринге база мал оорун эвээжедиринге дузалаар. Малдың системаже киргенин хынаар ажылдарны чүък машиналары эртип турар ОШАЧКИ постуларынга база чорудар.
Мөңгүн-Тайга кожууннуң ажыл-агыйларында улуг бода малдың баш санын демдегледири доозулган. Барыын-Хемчик, Чөөн-Хемчик, Каа-Хем, Бии-Хем, Таңды, Тере-Хөл, Чеди-Хөл, Эрзин кожууннарда база Кызыл хоорайда улуг бода малдың 90 хире хуузу бүрүткеттинген.
Кызыл биле Мөңгүн-Тайга кожууннарда шээр малды санаарын бүрүнү-биле дооскан. Сүт-Хөл кожуунда база Кызылда хаван баштарын санаан-даа болза, ниитизи-биле республикада хаваннарның эвээш кезии санаттынган, ынчангаш хаваннарның 13 хуузу, азырал куштарның чүгле 5 хуузун демдектээн.
Ветеринария специалистери малдың өске хевирлерин – тевелер, аъттар, сарлыктар, ивилер, ыттар болгаш диистерни база санап, демдеглеп турар. Бичии азырал амытаннарын демдегледип алыры, республикадан дашкаар көжүп чоруур деп барза, херек апаар.
2024 чылдың март 1-де үнген 221-фз дугаарлыг федералдыг хоойлу езугаар, азырал амытаннарның шимчээшкинин хайгаарап, айыылдыг аарыгларның тарап-нептерээрин болдурбас дээш, оларның баш санынга бюджеттен субсидиялар хемчээлин санаарынга шын сан-чурагайны алыры-биле дириг азырал амытаннарга электроннуг им-демдекти албан салыр кылдыр киирген.
Малчыннар малын садар дивейн, боттарының хереглелинге-даа азырап өстүрүп турар болза, күрүне учедунга тургузары албан. Ол чурумну үрээр болза, кижилерни 3 муң рубль чедир, юридиктиг черлерни 60 хонук чедир ажыл-чорудулгазын тургуспушаан, 20 муң рубль чедир акшага торгаар.