Бо чылдың июньда Тыва Республиканың Камбы-Лама эргелелиниң тургустунганындан бээр 105 чылын демдеглеп эрттирген. Орус Күрүнениң Дээди Чагырыкчызының Чарлыы-биле, 1919 чылда Урянхай крайның бирги Камбы-Ламазын томуйлаан. Сарыг шажын эрге-дужаалының дээди албан-дужаалын киирип, ооң мурнунда Богдо-Кегээн биле Далай-лама шажын баштыңнарының дорт чагыргазы-биле олурткан турган Тываның шупту хошууннарында шажын баштыңнарының хамаарышпас удуртулгазының база организастыг айтырыгларының эгезин салган.
Республиканың Национал архивиниң медээзинден алыра, ол томуйлаашкынга чедир Тываның хүрээлеринге Камбы-Лама албан-дужаалдар турган-даа болза, барык бежен хире чыл иштинде чаңгыс аай төптчүткен удуртулга чок турганын көргеш, Орус чазактың шиитпири-биле Камбы-лама албан-дужаал тургустунган. Тыва Арат Республика тургустунгужеге, Урянхай крайның шупту хошууннарын лама башкылар баштыңы уштап-баштап турган.
Ондар Лопсан-Чамзы Даа хошуунда Үстүү-Ишкинге ызыгуурлуг өг-бүлеге 1844 чылда төрүттүнген. 6 харлыында Ургага сарыг шажынның эге билиглерин шиңгээдип эгелээн. 16 харлыында Төвүттүң алдарлыг Лавран хүрээзинге өөренип, буддийжи философия эртемнериниң доктору – Геше-Лхарамба деп атты чедип алган. Ол Даа кожууннуң нояны Хайдып Үгер-дааның улуг акызы, тыва күрүнениң келир үеде үндезилекчизи Монгуш Буян-Бадыргының акызы, кады азыраан даайы чораан. Олар Чадаанага сарыг шажын чүдүлгезин быжыглаар дээш кады ажылдап, Төвүттен бедик эрге-дужаалдыг сарыг шажын баштыңнарын чалап турганнар.
XX чүс чылдың эгезинде Хайдып Үгер-даа Даа хошууннуң девискээринге шажын болгаш чагырга төвү кылдыр улуг тибет хүрээ тударынга чөпшээрел дилээн бижикти аңаа тудускаш, XIII Ыдыктыг Далай-лама башкыже аъткарган. 1905-1907 чылдарда хөйге билдингир Үстүү-Хүрээ хүрээ туттунган, ооң удуртукчузу Ондар Лопсан-Чамзы болган. Даа кожууннуң келир үеде чагырыкчызы Буян-Бадыргы ол хүрээге ниити болгаш шажын эртем-билиин чедип алган.
1913 чылдың сентябрь 28-те Ондар Лопсан-Чамзы Урянхай крайны бодунуң хоргадалынга хүлээп алыр дугайында дилегни Николай II хаанга бир дугаар киирген кижи. Ол үеде Тывада эң билдингир кижи – Даа кожууннуң нояны Монгуш Буян-Бадыргы дилегни деткээн. Буян-Бадыргының дилег бижиинде «аңгы даңзыда бижээн бистиң амыдырал-чуртталгавыстың онзагай талаларын», ооң иштинде чоннуң шажынчы чүдүлгезин кадагалап арттырарын айтып каан.
Лопсан-Чамзының амы-хууда амыдыралын шинчилээн ажылдар хөй. Ооң аразында Марина Монгуштуң "Тывада сарыг шажынның төөгүзү" деп эртем ажылы бар. Лопсан-Чамзы төрээн чериниң чаартылгазынга болгаш сайзыралынга үлүг-хууну киирген ханы эртем-билиглиг шажын баштыңы, күрүне ажылдакчызы кылдыр чон ортузунда алдар-аттыг болгаш хүндүткелдиг чораанын төөгү арыннарында бижээн. Ол үениң күрүне болгаш шажын ажылдакчыларының салым-чолундан чайлап шыдаваан. Лопсан-Чамзы политиктиг репрессияга таварышкан, 1930 чылда ону тудуп хоругдааш, адып шииткен.
Сарыг шажын өөредилгезин болгаш шинчилелин деткиир фондунуң деткимчези-биле Тыва Республикага Камбы-Лама эргелелин үндезилеп тургускандан бээр 105 чылынга тураскааткан бүгү-российжи эртем-практиктиг конференция Тывага бо чылын болуп эрткен. Камба-Лама эргелелиниң тургустунганын шинчилээри-биле кады, Ондар Лопсан-Чамзының чырык адын агартырының дугайында айтырыг база көдүрүлген. Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг чүдүкчү чоннуң тываларның баштайгы шажынчы баштыңының чаагай адын катап эгидер дээн дилээн деткээн:
“Чүдүкчүлерниң, сарыг шажын баштыңнарының болгаш хөй-ниитичилерниң хөй санныг дилеглерин, төөгү арыннарын өөренип көргеш, Тыва Республиканың Баштыңы конститусчу бүрүн эргемни ажыглап, Тыва Арат Республика күрүне тургузуун үндезилеп тургузарынга болгаш быжыглаарынга үлүг-хуузу база чонунга ачы-хавыяазы дээш Ондар Лопсан-Чамзының чаагай адын агартыр база мөңгежидер дугайында Чарлыкка атты салдым” - деп, Владислав Ховалыг бодунуң блогунда дыңнаткан.
2024 чылдың июль 25-те ат салган ол-ла 190 дугаарлыг Чарлык-биле, тыва күрүнени тургузуп база быжыглаарынга үлүг-хуузу болгаш чонунга ачы-хавыяазы дээш, Тываның бирги Камбы-ламазынга республиканың найысылалынга тураскаалды тургузарынга санал-оналды киирерин Тываның Культура яамызынга база Кызылдың мэриязынга берген.